Cloud Atlas (Bản đồ mây) là tiểu thuyết năm 2004 của nhà văn Anh David Mitchell, được chuyển thể thành phim năm 2012 bởi Lana Wachowski, Lilly Wachowski và Tom Tykwer. Tác phẩm kể sáu câu chuyện ở sáu thời đại, từ một chuyến tàu buồm giữa Thái Bình Dương thế kỷ 19 tới một xã hội sau sụp đổ ở tương lai xa. Mỗi câu chuyện được nhân vật đời sau đọc, nghe hoặc xem lại, và một vết bớt hình sao chổi lặp lại trên người các nhân vật chính, gợi ý về một linh hồn đi qua nhiều kiếp. Tác phẩm không khẳng định luân hồi là thật; nó dùng ý tưởng ấy để nói rằng mỗi việc làm tốt hay xấu đều lan xa hơn một đời người.
Sáu câu chuyện, sáu thời đại
| # | Câu chuyện | Thời gian, nơi chốn (theo phim) | Nhân vật chính | Hình thức trong sách |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Nhật ký Thái Bình Dương của Adam Ewing | 1849, quần đảo Chatham và trên biển | Adam Ewing, công chứng viên người Mỹ | Nhật ký |
| 2 | Thư từ Zedelghem | 1936, Cambridge và Edinburgh (trong sách là Bỉ, 1931) | Robert Frobisher, nhà soạn nhạc trẻ | Thư gửi người yêu |
| 3 | Bán rã: vụ bí ẩn đầu tiên của Luisa Rey | 1973, San Francisco | Luisa Rey, nữ nhà báo | Tiểu thuyết trinh thám rẻ tiền |
| 4 | Thử thách khủng khiếp của Timothy Cavendish | 2012, Anh | Timothy Cavendish, chủ nhà xuất bản | Hồi ký hài |
| 5 | Lời khấn của Sonmi-451 | 2144, Neo Seoul | Sonmi-451, một "người nhân bản" phục vụ quán ăn | Biên bản thẩm vấn |
| 6 | Bến Sloosha và mọi thứ sau đó | Tương lai xa, đảo Hawaii sau khi văn minh sụp đổ | Zachry, người chăn dê | Lời kể bằng thổ ngữ |
Tóm tắt từng câu chuyện
Adam Ewing (1849)
Trên đường về Mỹ, Ewing chứng kiến cảnh người Moriori bị bắt làm nô lệ ở quần đảo Chatham, rồi kết bạn với Autua, một người Moriori trốn lên tàu. Bác sĩ Goose, người Ewing tin là bạn, lén đầu độc anh để chiếm tài sản. Autua cứu mạng Ewing. Khi về nhà, Ewing quyết cùng vợ tham gia phong trào bãi nô, dù cha vợ cảnh báo rằng một người làm sao đổi được biển cả. Câu đáp của Ewing, đại ý: biển cả chẳng phải là vô số giọt nước đó sao, trở thành tinh thần của cả tác phẩm.
Robert Frobisher (1936)
Một nhạc sĩ trẻ tài hoa, nghèo và bị gia đình từ bỏ, đến làm thư ký ghi chép cho nhà soạn nhạc già Vyvyan Ayrs. Trong thời gian này, anh đọc được nửa cuốn nhật ký của Ewing và viết nên bản Cloud Atlas Sextet. Ayrs muốn chiếm bản nhạc làm của mình. Frobisher hoàn thành tác phẩm rồi tự kết liễu đời mình, để lại những lá thư cho người yêu là Rufus Sixsmith.
Luisa Rey (1973)
Nữ phóng viên Luisa Rey tình cờ gặp Sixsmith, nay là nhà khoa học già, người biết một báo cáo che giấu nguy cơ an toàn của một lò phản ứng hạt nhân mới. Sixsmith bị giết; Luisa tìm được những lá thư của Frobisher và bản báo cáo, rồi bị truy sát. Câu chuyện mang dáng truyện trinh thám, nhưng câu hỏi bên dưới là: một người có dám nói ra sự thật khi cái giá là mạng sống không.
Timothy Cavendish (2012)
Một ông chủ nhà xuất bản lắm nợ nhận được bản thảo kể chuyện Luisa Rey. Bị chính anh trai lừa đưa vào một viện dưỡng lão như nhà tù, ông cùng vài cụ già khác tổ chức một cuộc trốn thoát vừa hài hước vừa cảm động. Đây là câu chuyện nhẹ nhõm nhất, về tuổi già và quyền được tự quyết đời mình.
Sonmi-451 (2144)
Ở Neo Seoul tương lai, những "người nhân bản" bị tạo ra để phục vụ, bị xoá ý thức bằng thứ đồ uống đặc biệt. Sonmi thức tỉnh, được một nhóm kháng cự đưa ra ngoài, xem được một bộ phim về Cavendish, rồi biết được sự thật tàn nhẫn về số phận đồng loại. Cô viết ra một bản tuyên ngôn và bình thản đối diện án tử, chỉ để lời mình được nghe.
Zachry (tương lai xa)
Nhiều thế kỷ sau, trên đảo Hawaii, loài người sống lại như thời bộ lạc. Người dân thờ Sonmi như một nữ thần. Zachry, người chăn dê bị ám ảnh bởi một bóng quỷ trong đầu, dẫn Meronym, người thuộc nhóm cuối cùng còn giữ công nghệ cũ, lên một ngọn núi thiêng. Anh phát hiện "nữ thần" của mình chỉ là một con người, và học cách vượt qua nỗi sợ để cứu gia đình mình.
Cấu trúc búp bê Nga và lối dựng xen kẽ
Sách của Mitchell xếp sáu câu chuyện theo hình búp bê lồng nhau: kể nửa đầu câu 1, 2, 3, 4, 5, rồi trọn câu 6 ở giữa, sau đó quay ngược kể nốt 5, 4, 3, 2, 1. Mỗi câu chuyện bị cắt đúng chỗ hồi hộp, và câu sau lại chứa câu trước dưới dạng một văn bản được đọc. Mitchell nói tên cuốn sách lấy từ một bản nhạc của nhà soạn nhạc Nhật Toshi Ichiyanagi, và cấu trúc cũng giống một bản nhạc có chủ đề lặp lại.
Phim không giữ cấu trúc ấy mà cắt dựng sáu câu chuyện xen kẽ nhau liên tục, nhiều khi chuyển cảnh giữa hai thời đại bằng một cử chỉ hay một câu nói giống nhau. Cách làm này giúp người xem thấy rõ những tiếng vọng giữa các đời, nhưng cũng khiến nhiều khán giả lần đầu bối rối.
Một diễn viên, nhiều kiếp người
Điểm đặc biệt của phim là cùng một diễn viên đóng nhiều vai qua các thời đại: Tom Hanks, Halle Berry, Jim Broadbent, Hugo Weaving, Jim Sturgess, Bae Doona, Ben Whishaw, Hugh Grant, Susan Sarandon… mỗi người xuất hiện ở nhiều câu chuyện, có khi khác giới tính, khác chủng tộc. Ý đồ là cho thấy một "linh hồn" có thể ở vai ác trong kiếp này và vai thiện trong kiếp khác, như nhân vật của Tom Hanks đi từ kẻ đầu độc tham lam ở câu chuyện đầu tới người dũng cảm ở câu chuyện cuối.
Lựa chọn này cũng gây tranh cãi. Một số tổ chức của người Mỹ gốc Á phê phán việc hoá trang diễn viên da trắng thành người châu Á ở phần Neo Seoul. Các nhà làm phim đáp rằng việc hoá trang chạy theo mọi chiều, kể cả diễn viên gốc Á đóng vai người da trắng, để phục vụ ý tưởng luân hồi. Cuộc tranh luận vẫn thường được nhắc khi nói về phim.
Luân hồi hay chỉ là tiếng vọng
Vết bớt hình sao chổi xuất hiện trên người nhân vật chính ở nhiều câu chuyện, và Luisa Rey có cảm giác lạ khi nghe bản Sextet mà mình chưa từng nghe. Những chi tiết đó khiến nhiều người đọc Cloud Atlas như một câu chuyện luân hồi. Nhưng Mitchell để mập mờ có chủ ý. Sợi dây nối các đời trong sách chắc chắn hơn cả là văn bản: nhật ký, thư, tiểu thuyết, phim, lời thẩm vấn được truyền lại và làm thay đổi người đọc đời sau.
Nói cách khác, Cloud Atlas đặt hai cách "sống tiếp sau khi chết" cạnh nhau: kiếp sau theo nghĩa tâm linh, và di sản theo nghĩa những gì ta để lại thật sự tác động đến người khác. Tác phẩm cũng có một luận đề rõ ràng về lịch sử: kẻ mạnh nuốt kẻ yếu lặp lại ở mọi thời đại, từ nô lệ thế kỷ 19 tới người nhân bản thế kỷ 22, và chỉ những lựa chọn cá nhân can đảm mới làm chậm vòng lặp ấy.
Đón nhận
- Tiểu thuyết (2004) lọt vào danh sách ngắn giải Booker năm đó và trở thành cuốn bán chạy nhất của Mitchell.
- Phim (2012) ra mắt tại Liên hoan phim Toronto, dài gần ba tiếng, kinh phí khoảng hơn 100 triệu đô la, thuộc hàng phim độc lập tốn kém nhất từng làm. Giới phê bình chia hai phe rõ rệt: có người coi là kiệt tác táo bạo, có người thấy rối và lê thê. Doanh thu ở Mỹ thấp hơn kỳ vọng.
- Bản Cloud Atlas Sextet trong phim do Tom Tykwer cùng Johnny Klimek và Reinhold Heil soạn, được nhiều người nghe yêu thích riêng.
Góc nhìn hôm nay: đọc trước hay xem trước
Với người mới, nên xem phim trước để có bức tranh tổng thể, rồi đọc sách để thấy những gì phim phải lược bỏ: giọng văn khác hẳn nhau của từng câu chuyện, thổ ngữ lạ lùng của Zachry, sự hài hước khô khốc của Cavendish. Ai đọc sách trước nên chuẩn bị tinh thần là câu chuyện thứ sáu viết bằng một thứ tiếng Anh biến dạng, khó đọc ở vài trang đầu.
Câu hỏi đáng mang theo sau khi xem: ở thời mình đang sống, ai đang bị coi như "người nhân bản" hay "nô lệ" mà ta không nhận ra, và một giọt nước như mình có thể làm gì.
Câu hỏi thường gặp
Cloud Atlas có bao nhiêu câu chuyện?
Sáu câu chuyện ở sáu thời đại: nhật ký của Adam Ewing (thế kỷ 19), thư của nhạc sĩ Robert Frobisher, vụ điều tra của nhà báo Luisa Rey, cuộc trốn khỏi viện dưỡng lão của Timothy Cavendish, lời khai của người nhân bản Sonmi-451 và câu chuyện của Zachry ở tương lai xa.
Cloud Atlas có phải phim về luân hồi không?
Phim và sách gợi ý ý tưởng luân hồi qua vết bớt hình sao chổi và việc một diễn viên đóng nhiều vai, nhưng không khẳng định. Sợi dây nối rõ nhất giữa các đời là văn bản được truyền lại: nhật ký, thư, sách, phim.
Ai đạo diễn phim Cloud Atlas?
Phim năm 2012 do Lana Wachowski, Lilly Wachowski và Tom Tykwer cùng đạo diễn, chuyển thể từ tiểu thuyết năm 2004 của David Mitchell.
Vì sao phim Cloud Atlas gây tranh cãi?
Ngoài việc kén người xem vì dài và đan xen phức tạp, phim bị một số tổ chức người Mỹ gốc Á phê phán vì hoá trang diễn viên da trắng thành người châu Á ở phần Neo Seoul. Các nhà làm phim cho rằng việc hoá trang khác chủng tộc diễn ra theo mọi chiều để phục vụ ý tưởng một linh hồn qua nhiều kiếp.
Nên đọc sách hay xem phim Cloud Atlas trước?
Nhiều người khuyên xem phim trước để nắm tổng thể sáu câu chuyện, rồi đọc sách để thưởng thức cấu trúc lồng nhau và giọng văn riêng của từng phần. Sách khó hơn ở phần câu chuyện thứ sáu, viết bằng thứ tiếng Anh biến dạng của tương lai.
