It's a Wonderful Life (1946): nếu mình chưa từng sinh ra thì sao

It's a Wonderful Life (1946) của đạo diễn Frank Capra kể về George Bailey, một người đàn ông tốt bụng ở thị trấn nhỏ Bedford Falls, định kết liễu đời mình vào đêm Giáng sinh vì nợ nần. Một thiên thần tập sự cho George thấy thị trấn sẽ ra sao nếu anh chưa từng sinh ra, và chính hình ảnh ấy kéo anh trở lại. Phim thất bại khi ra rạp nhưng về sau thành một trong những phim Giáng sinh được xem lại nhiều nhất ở Mỹ.

Thông tin chính về bộ phim

Cốt truyện: một đời người bị dồn vào đêm Giáng sinh

Phim mở đầu bằng những lời cầu nguyện bay lên trời cho George Bailey. Trên đó, các thiên thần gọi Clarence Odbody, một thiên thần "hạng hai" chưa có cánh, xuống giúp anh. Để Clarence hiểu George là ai, phim lùi lại kể gần như cả đời anh.

Lúc mười hai tuổi, George nhảy xuống hồ băng cứu em trai Harry và bị điếc một bên tai. Làm thuê ở hiệu thuốc, cậu phát hiện ông chủ Gower, đang say vì vừa mất con, bỏ nhầm thuốc độc vào đơn thuốc cho một đứa trẻ ốm, và ngăn kịp. Lớn lên, George mơ đi khắp thế giới, xây cầu, dựng những toà nhà cao. Nhưng ước mơ nào cũng bị giữ lại: cha mất, anh phải ở lại điều hành Quỹ Tiết kiệm và Cho vay Bailey, nơi giúp người nghèo trong thị trấn vay tiền xây nhà. Tiền học đại học anh nhường cho Harry. Tiền đi tuần trăng mật với Mary anh đem ra trả cho người gửi tiền khi ngân hàng bị đổ xô rút tiền.

Đối thủ của George là ông Potter, nhà tài phiệt giàu nhất vùng, muốn nuốt trọn thị trấn và cho người nghèo thuê những căn nhà tồi tàn. Đêm Giáng sinh, chú Billy, người làm cùng George, đánh rơi 8.000 đô la tiền của quỹ, và số tiền lọt vào tay Potter. Đối mặt với nguy cơ bị bắt vì thiếu hụt sổ sách, George thấy mình chẳng còn gì. Potter còn mỉa rằng anh "chết đi còn đáng giá hơn sống" nhờ tiền bảo hiểm nhân thọ. George ra đứng trên cây cầu giữa trời tuyết.

Thị trấn không có George: cảnh làm nên bộ phim

Clarence nhảy xuống sông trước, biết George sẽ lao xuống cứu mình. Khi George buột miệng ước mình chưa từng được sinh ra, Clarence cho điều ước ấy thành thật trong một đêm.

Bedford Falls biến thành Pottersville: phố đầy quán rượu, sòng bạc, đèn đêm chói lọi. Ông Gower từng đi tù vì đầu độc chết đứa trẻ, nay sống lang thang. Harry chết đuối từ năm lên chín vì không ai cứu. Khu nhà mới mà quỹ Bailey giúp người nghèo dựng lên chỉ là bãi tha ma. Mẹ của George thành một bà chủ nhà trọ cay nghiệt không nhận ra anh. Mary sống một mình, không chồng không con, và sợ hãi bỏ chạy khi gặp người lạ là anh.

Điều phim làm khéo là không có bất cứ phép màu nào "đổi vận" cho George. Thứ thay đổi chỉ là cách anh nhìn lại những việc nhỏ mình đã làm. Mỗi việc nhỏ ấy, như cứu em, ngăn một đơn thuốc sai, cho một gia đình vay tiền mua nhà, đều có một chuỗi hệ quả kéo dài nhiều năm mà chính anh không thấy.

Đêm trở về và cái kết ấm áp

George van xin được sống lại. Tuyết lại rơi, cánh hoa của cô con gái nhỏ Zuzu lại nằm trong túi áo anh, dấu hiệu anh đã về đúng đời mình. Anh chạy dọc phố chúc mừng cả những thứ từng làm mình bực, kể cả ngân hàng và toà nhà của Potter. Về nhà, cảnh sát đang chờ, nhưng Mary đã đi khắp thị trấn kể chuyện, và hàng xóm từng được George giúp kéo đến, mỗi người góp một ít, đổ đầy tiền lên bàn. Harry trở về cũng gọi George là "người giàu nhất thị trấn".

Clarence để lại cuốn Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer kèm lời đề tặng rằng không ai là kẻ thất bại khi còn có bạn. Tiếng chuông trên cây thông reo, và theo lời Zuzu, mỗi lần chuông reo là một thiên thần vừa được nhận cánh.

Thất bại phòng vé rồi thành kinh điển nhờ truyền hình

Khi ra mắt, phim không thu hồi đủ vốn, khiến hãng Liberty Films của Capra gặp khó. Một số nhà phê bình thời đó chê phim ủy mị. Bước ngoặt đến muộn và khá tình cờ: năm 1974, bản quyền phim không được gia hạn đúng thủ tục, nên các đài truyền hình Mỹ có thể chiếu miễn phí. Suốt những năm 1970–1980, mùa Giáng sinh nào phim cũng phát đi phát lại trên nhiều kênh, và một thế hệ khán giả lớn lên cùng nó. Đầu thập niên 1990, công ty nắm quyền câu chuyện gốc và phần nhạc đã đòi lại quyền kiểm soát việc phát sóng, nhưng lúc ấy phim đã thành truyền thống.

Capra từng coi đây là bộ phim ông yêu nhất trong sự nghiệp. James Stewart cũng nói đây là vai ông thích nhất.

Vì sao câu chuyện "nếu mình chưa từng sinh ra" đánh trúng người xem

Một kiểu tưởng tượng ngược đời

Phần lớn câu chuyện về số phận hỏi: nếu mình chọn khác thì đời mình sẽ ra sao. It's a Wonderful Life hỏi ngược lại: nếu mình biến mất thì đời người khác sẽ ra sao. Đó là cách nhìn hiếm gặp, vì không ai tự mình chứng kiến được thế giới khi vắng mặt mình.

Giá trị của những đời người bình thường

George không phải anh hùng. Anh không xây cầu, không đi xa, không giàu. Anh chỉ ở lại, làm một việc buồn tẻ, và nhường cơ hội cho người khác. Phim khẳng định rằng một đời như vậy vẫn có sức nặng, chỉ là sức nặng ấy nằm trong đời người khác chứ không nằm trong bảng thành tích của mình.

Mặt tối thường bị quên

Nhiều người nhớ phim như một chuyện cổ tích Giáng sinh, nhưng gần nửa đầu phim là chuỗi thất vọng dồn nén, và đỉnh điểm là ý định tự tử. Các nhà phê bình về sau chỉ ra rằng đây là một trong số ít phim Hollywood thời ấy dám đặt tuyệt vọng của một người đàn ông bình thường vào trung tâm câu chuyện.

Góc nhìn hôm nay: xem lại thế nào cho đáng

Phim dài khoảng 130 phút, đen trắng. Bản phục chế và bản tô màu đều có, nhưng nhiều người xem phim vẫn khuyên chọn bản đen trắng gốc. Vài điều nên để ý khi xem:

• Đếm những việc nhỏ George làm ở nửa đầu phim, rồi tìm hệ quả của từng việc trong đoạn Pottersville. Kịch bản cài gần như không sót việc nào.
• So sánh với Hồn ma Giáng sinh của Dickens (1843): Scrooge được cho xem tương lai để sửa mình, còn George được cho xem thế giới vắng mình để thôi tự coi nhẹ bản thân. Hai câu chuyện là hai mặt của một ý.
• Thị trấn Seneca Falls ở bang New York nhận mình là nguồn cảm hứng cho Bedford Falls và có bảo tàng nhỏ về bộ phim; điều này chưa được xác nhận từ phía Capra, nên coi là truyền thuyết địa phương.

Phim cũng là lời nhắc thực tế: khi một người quanh mình nói những câu như "không có mình thì mọi người sẽ tốt hơn", đó là dấu hiệu cần lắng nghe nghiêm túc và giúp họ tìm tới người có chuyên môn hỗ trợ tâm lý. Phim chọn một thiên thần; ngoài đời, đó thường là bạn bè, gia đình và bác sĩ.