Nam Tào, Bắc Đẩu và sổ sinh tử trong truyện dân gian

Nam Tào, Bắc Đẩu là hai vị thần giữ sổ sinh tử trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa và Việt Nam: theo câu quen thuộc "Nam Đẩu chủ sinh, Bắc Đẩu chủ tử", Nam Tào (Nam Đẩu) ghi việc sinh, Bắc Đẩu ghi việc chết. Hình ảnh này có gốc từ việc thờ chòm sao Nam Đẩu và Bắc Đẩu trong Đạo giáo, và được phổ biến qua truyện chàng Nhan Siêu trong sách Sưu thần ký đời Tấn, nơi tuổi thọ của một người được sửa từ "mười chín" thành "chín mươi" nhờ một bữa rượu.

Hai chòm sao trên bầu trời thật

Bắc Đẩu là bảy ngôi sao sáng trong chòm Đại Hùng, xếp thành hình cái gáo múc rượu, rất dễ nhận ra ở bầu trời phương Bắc. Người xưa dùng nó để xác định phương hướng và mùa: cán gáo chỉ hướng nào thì biết đang mùa nào. Nam Đẩu là sáu ngôi sao trong chòm Nhân Mã, cũng xếp gần thành hình cái gáo, nằm thấp hơn ở phía nam.

Vì Bắc Đẩu quay quanh sao Bắc Cực, điểm "đứng yên" của bầu trời, người Trung Hoa cổ gắn nó với trung tâm quyền lực vũ trụ. Từ vai trò làm đồng hồ, làm lịch của trời, hai chòm sao dần được hình dung như những vị quan giữ sổ sách của trời, ghi chép đời sống con người.

Truyện Nhan Siêu trong Sưu thần ký

Sưu thần ký là sách chép truyện thần quái do Can Bảo soạn vào đời Đông Tấn (thế kỷ 4). Trong đó có truyện về Quản Lộ, một nhân vật có thật thời Tam Quốc nổi tiếng giỏi bói toán (tiểu sử ông có trong Tam quốc chí của Trần Thọ, phần Ngụy thư; còn các giai thoại thần kỳ thì là truyện kể).

Theo truyện, Quản Lộ gặp một thiếu niên tên Nhan Siêu, nhìn tướng mạo mà than rằng người này sẽ chết trẻ. Cha Nhan Siêu khẩn khoản xin cứu. Quản Lộ dặn: hãy chuẩn bị một vò rượu ngon và một ít thịt nai khô, đến chỗ gốc dâu phía nam ruộng lúa, sẽ thấy hai người đang đánh cờ. Cứ rót rượu, dâng thịt, họ uống hết thì rót tiếp; nếu họ hỏi thì chỉ lạy, đừng nói gì.

Nhan Siêu làm đúng như thế. Hai người mải đánh cờ, cứ uống rượu, ăn thịt mà không để ý. Đến khi nhận ra, người ngồi phía bắc quát hỏi, Nhan Siêu chỉ lạy. Người ngồi phía nam nhắc bạn rằng vừa ăn uống của người ta, sao không có chút tình. Một người lấy sổ ra xem, thấy tuổi thọ của Nhan Siêu ghi "mười chín", bèn cầm bút đảo lại thành "chín mươi".

Về sau Quản Lộ giải thích: người ngồi phía bắc là Bắc Đẩu, người ngồi phía nam là Nam Đẩu; Nam Đẩu chủ sinh, Bắc Đẩu chủ tử. Người ta thụ thai đều từ Nam Đẩu qua Bắc Đẩu, mọi lời cầu xin đều phải hướng về Bắc Đẩu. Truyện này về sau được tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa kể lại trong phần nói về tài bói của Quản Lộ, nhờ vậy mà phổ biến rộng.

Sổ sinh tử ở cõi âm: Tây du ký và những truyện khác

Ý niệm "cuốn sổ ghi tuổi thọ" không chỉ gắn với hai chòm sao. Trong tín ngưỡng dân gian và văn chương Trung Hoa, cõi âm cũng có sổ sinh tử (sinh tử bộ) do Diêm Vương và các phán quan giữ. Tiểu thuyết Tây du ký (thế kỷ 16) có hai cảnh rất nổi tiếng:

• Tôn Ngộ Không xoá sổ (hồi 3): Ngộ Không bị bắt hồn xuống âm phủ, nổi giận, đòi sổ sinh tử, lấy bút gạch tên mình và cả họ khỉ, tuyên bố từ nay không thuộc quyền cai quản của Diêm Vương.
• Đường Thái Tông xuống âm phủ (khoảng hồi 10–11): phán quan Thôi Giác, bạn cũ của quan đại thần Ngụy Trưng, lén sửa chữ "một" thành chữ "ba" trong số năm trị vì ghi trong sổ, để nhà vua được thêm hai mươi năm.

Cả ba câu chuyện (Nhan Siêu, Ngộ Không, Đường Thái Tông) có một điểm chung đáng ngạc nhiên: sổ sinh tử sửa được, bằng rượu, bằng sức mạnh, hoặc bằng quan hệ. Số mệnh trong tín ngưỡng dân gian không cứng như sợi chỉ bị cắt của người Hy Lạp, mà giống hồ sơ của một bộ máy quan liêu.

Thiên đình như một triều đình

Nhà nhân học Arthur P. Wolf, trong bài viết kinh điển Gods, Ghosts, and Ancestors (1974), chỉ ra rằng thế giới thần linh trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa được hình dung như một bộ máy quan lại: có cấp trên cấp dưới, có giấy tờ, có lễ vật dâng lên như cách dân dâng lễ cho quan. Nam Tào, Bắc Đẩu giữ sổ, Diêm Vương xử án, Táo Quân báo cáo hằng năm với Ngọc Hoàng.

Cách đọc này giúp hiểu vì sao người xưa nghĩ số mệnh có thể "xin" được: trong đời thực họ đã quen xin xỏ quan lại, nên hình dung trời cũng thế.

Nam Tào, Bắc Đẩu trong đời sống người Việt

Người Việt tiếp nhận hình ảnh này qua sách vở, tranh dân gian và tín ngưỡng Đạo giáo. Ở nhiều đền, chùa có điện thờ Ngọc Hoàng, tượng Nam Tào và Bắc Đẩu thường được đặt hầu hai bên, như hai vị quan coi sổ đứng chầu. Trong lời nói hằng ngày còn có các cách nói như "Nam Tào đã gạch tên", "chưa có tên trong sổ Bắc Đẩu" để nói chuyện sống chết một cách bóng gió.

Tục lễ dâng sao đầu năm cũng có liên hệ với việc thờ các chòm sao, nhưng đó là một đề tài riêng, nên được bàn trong bài về sao hạn và lễ cúng sao.

Đọc truyện Nhan Siêu thế nào cho đúng

Đây là truyện kể, không phải ghi chép lịch sử. Quản Lộ là người có thật, nhưng chuyện ông chỉ cho Nhan Siêu gặp thần đánh cờ là truyện thần quái mà chính Can Bảo sưu tầm. Giá trị của truyện nằm ở chỗ khác:

• Nó cho thấy người xưa không cam chịu số mệnh: ngay cả khi tin đời đã ghi trong sổ, họ vẫn kể chuyện có người sửa được sổ.
• Nó đề cao lễ độ và khiêm nhường: Nhan Siêu được thêm tuổi vì im lặng, kính cẩn, không phải vì van nài.
• Nó phản ánh nỗi sợ chết trẻ rất thật của thời xưa, khi tuổi thọ trung bình thấp và bệnh tật khó chữa.

Góc nhìn hôm nay

Thời nay, "sổ sinh tử" có thể được đọc như một ẩn dụ văn học hơn là một tín ngưỡng. Những gì thật sự kéo dài tuổi thọ con người trong hai thế kỷ qua không nằm ở một cuốn sổ, mà ở nước sạch, tiêm chủng, kháng sinh, dinh dưỡng, chăm sóc bà mẹ và trẻ sơ sinh. Nói như thế không làm mất đi vẻ đẹp của truyện Nhan Siêu, chỉ giúp ta đặt nó đúng chỗ: một câu chuyện về hi vọng, không phải một hướng dẫn để kéo dài tuổi.

Muốn đọc thêm: bản dịch tiếng Việt Sưu thần ký, Tây du ký (bản dịch Như Sơn, Mai Xuân Hải, Phương Oanh được in lại nhiều lần), Tam quốc chí phần Quản Lộ truyện. Một đêm trời quang, ra chỗ ít đèn nhìn lên phía bắc, tìm cái gáo Bắc Đẩu là cách đơn giản để thấy chòm sao đã nuôi bao nhiêu truyện kể.