Norns (tiếng Bắc Âu cổ: nornir) là những nữ thần số phận trong thần thoại Bắc Âu. Ba Norn nổi tiếng nhất là Urðr, Verðandi và Skuld, sống bên giếng Urðr dưới gốc cây thế giới Yggdrasil, mỗi ngày tưới nước và đất sét cho cây khỏi mục, đồng thời định đời sống cho con người. Khác với ba nữ thần Hy Lạp, thần thoại Bắc Âu còn kể có nhiều Norn khác đến bên mỗi đứa trẻ lúc chào đời, Norn tốt ban đời tốt, Norn xấu ban đời khổ.
Nguồn tư liệu: hai bộ Edda
Hiểu biết về Norns đến chủ yếu từ hai nguồn viết bằng tiếng Bắc Âu cổ ở Iceland vào thế kỷ 13, sau khi xứ này đã theo Kitô giáo hơn hai trăm năm:
- Edda thơ (Poetic Edda): tập hợp các bài thơ cổ về thần và anh hùng, chủ yếu được giữ trong bản chép tay Codex Regius (khoảng thập niên 1270). Bài quan trọng nhất là Völuspá (Lời tiên tri của bà Völva).
- Edda văn xuôi (Prose Edda): sách của nhà thơ, chính khách Iceland Snorri Sturluson, viết khoảng năm 1220, nhằm giải thích thần thoại cho những người học làm thơ. Phần Gylfaginning mô tả Yggdrasil và các Norn khá chi tiết.
Vì cả hai đều được ghi lại khi xã hội đã theo đạo Kitô, giới nghiên cứu luôn đọc chúng thận trọng: có những chi tiết có thể đã được Snorri hệ thống hoá hoặc tô vẽ thêm.
Cây Yggdrasil và giếng Urðr
Yggdrasil là một cây tần bì khổng lồ đứng giữa vũ trụ, cành vươn trên trời, ba rễ đâm xuống các cõi khác nhau. Theo Gylfaginning, dưới một rễ cây là giếng Urðr (Urðarbrunnr), nơi các vị thần họp hội đồng mỗi ngày. Bên giếng có một toà nhà đẹp, ba thiếu nữ từ đó bước ra: Urðr, Verðandi, Skuld.
Việc của họ được mô tả rất "nhà nông": mỗi ngày họ lấy nước giếng trộn với đất sét bên giếng tưới lên cây, để cành cây không khô mục. Cây thế giới không tự đứng vững, nó cần được chăm. Đồng thời cây cũng bị tấn công: con rồng Níðhöggr gặm rễ, bầy hươu gặm lá, con sóc Ratatoskr chạy lên chạy xuống truyền lời gây hấn giữa con đại bàng trên ngọn và con rồng dưới gốc.
Hình ảnh này hay được hiểu như sau: thế giới luôn bị bào mòn, và số phận là thứ giữ cho nó còn đứng được, chứ không chỉ là thứ phán xử con người.
Völuspá: các thiếu nữ khắc luật lên gỗ
Trong Völuspá, bà tiên tri kể rằng ba thiếu nữ đến từ mặt nước dưới gốc cây. Họ đặt ra luật, chọn đời sống cho con cái loài người, và định ørlög, chữ Bắc Âu cổ chỉ phần số, cái "luật gốc" đặt cho mỗi người. Bài thơ còn nói họ khắc lên gỗ, có thể là khắc chữ rune lên que gỗ, một hình ảnh rất gần với "ghi vào sổ" của phương Đông.
Ba cái tên và chuyện "quá khứ – hiện tại – tương lai"
| Tên | Gốc từ được giải thích phổ biến | Cách hiểu thường gặp |
|---|---|---|
| Urðr | liên quan tới động từ verða (trở thành), dạng quá khứ | "cái đã thành", quá khứ |
| Verðandi | phân từ hiện tại của verða | "cái đang thành", hiện tại |
| Skuld | "món nợ", "điều phải đến" | tương lai, cái phải trả |
Cách chia gọn gàng thành quá khứ, hiện tại, tương lai rất phổ biến trong sách phổ thông, nhưng nhiều nhà ngữ văn cảnh báo đó là cách đọc được đẩy mạnh từ thế kỷ 19, có thể chịu ảnh hưởng từ hình ảnh ba nữ thần Hy Lạp. Trong nguồn gốc, chỉ có Urðr là tên thật sự lâu đời và quan trọng (giếng mang tên bà). Nên kể cách hiểu ấy như một cách đọc, không như điều chắc chắn.
Điểm đáng chú ý: tên Skuld nghĩa là "món nợ". Tương lai được hình dung như thứ phải trả, gần với ý niệm hành động hôm nay tạo ra món nợ ngày mai.
Norn tốt, Norn xấu: lời giải cho sự bất công
Snorri viết rằng ngoài ba Norn bên giếng còn nhiều Norn khác đến với mỗi đứa trẻ khi chào đời để định đời nó. Có Norn thuộc dòng thần, có Norn thuộc dòng tiên (álfar), có Norn thuộc dòng người lùn. Norn tốt, xuất thân cao quý, thì ban đời tốt; người nào khổ là do gặp Norn xấu.
Đây là một lời giải thích thẳng thắn cho câu hỏi muôn thuở: vì sao người này sướng người kia khổ dù chẳng ai có lỗi gì lúc mới sinh. Người Bắc Âu không trả lời bằng đạo đức (như nghiệp) mà bằng một kiểu "may rủi được nhân cách hoá". Thần thoại Bắc Âu còn có những khái niệm gần kề: hamingja (vận may như một linh lực đi theo người, có thể truyền trong dòng họ) và fylgja (linh hồn hộ mệnh).
Ragnarök: thần cũng có số phận
Thần thoại Bắc Âu nổi bật ở chỗ chính các vị thần cũng biết trước cái chết của mình. Theo Völuspá và Gylfaginning, vào ngày tận thế Ragnarök, Odin sẽ bị sói Fenrir nuốt, Thor giết được Rắn Thế giới nhưng chết vì nọc độc của nó. Odin biết điều đó, vẫn tập hợp các chiến binh tử trận ở sảnh Valhalla để chuẩn bị.
Thái độ "biết mình sẽ thua mà vẫn đứng vào hàng" là cốt lõi tinh thần anh hùng Bắc Âu. Số phận không thể đổi, nhưng cách đối diện số phận là của mình. Bài thơ Hávamál (Lời của Đấng Tối cao, trong Edda thơ) có những câu được trích nhiều nhất, đại ý: gia súc chết, họ hàng chết, chính ta rồi cũng chết; nhưng tiếng thơm không bao giờ chết với người làm nên tiếng tốt.
Từ Urðr đến chữ "weird" trong tiếng Anh
Tên Urðr cùng gốc với chữ wyrd trong tiếng Anh cổ, nghĩa là số phận. Trong anh hùng ca Beowulf có câu nổi tiếng, đại ý: số phận (wyrd) luôn đi theo cách nó phải đi. Chữ này qua nhiều thế kỷ thành weird. Ba bà phù thuỷ trong một vở bi kịch của Shakespeare được gọi là "weird sisters", tức "các chị em số phận"; sau đó vì hình ảnh kỳ dị của họ trên sân khấu mà weird mới mang nghĩa "kỳ quặc" như ngày nay. Một chữ đời thường giữ trong nó cả ký ức về các nữ thần số phận.
So sánh Norns và Moirai
| Norns (Bắc Âu) | Moirai (Hy Lạp) | |
|---|---|---|
| Số lượng | ba chính, nhiều Norn khác bên mỗi đứa trẻ | ba |
| Hình ảnh | tưới cây thế giới, khắc lên gỗ | xe, đo, cắt sợi chỉ |
| Thần linh có thoát được? | không, chính các thần sẽ chết ở Ragnarök | hầu như không |
| Giải thích bất công | Norn tốt và Norn xấu | phần chia của Lachesis |
| Thái độ đề cao | can đảm trước định mệnh, giữ tiếng thơm | sống xứng đáng, chọn bằng hiểu biết (Plato) |
Góc nhìn hôm nay
Norns ngày nay xuất hiện nhiều trong truyện tranh, phim, nhạc và tiểu thuyết giả tưởng, nhưng phiên bản đại chúng thường đơn giản hoá thành "ba bà dệt tương lai". Đọc lại Edda thì thấy một hình ảnh sâu hơn: thế giới bị gặm nhấm từng ngày và cần được chăm từng ngày; số phận có phần không đổi được, nhưng phẩm giá nằm ở cách đứng trước nó. Bài học đó không cần tin vào thần nào để thấy có ích.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc bản dịch Edda văn xuôi và Edda thơ (tiếng Anh có nhiều bản tốt, ví dụ bản của Carolyne Larrington cho Edda thơ, Anthony Faulkes cho Edda văn xuôi), cuốn Thần thoại Bắc Âu của Neil Gaiman (2017) như một cách kể lại dễ đọc. Bản chép tay Codex Regius hiện được lưu giữ tại Viện Árni Magnússon ở Reykjavík, Iceland.
Câu hỏi thường gặp
Norns là ai trong thần thoại Bắc Âu?
Norns là các nữ thần số phận. Ba Norn chính là Urðr, Verðandi và Skuld, sống bên giếng Urðr dưới gốc cây thế giới Yggdrasil, định đời người và tưới cây cho khỏi mục. Ngoài ra còn nhiều Norn khác đến bên mỗi đứa trẻ khi chào đời.
Urðr, Verðandi, Skuld có phải là quá khứ, hiện tại, tương lai?
Đó là cách hiểu phổ biến dựa trên gốc từ: Urðr gần với "cái đã thành", Verðandi "cái đang thành", Skuld "món nợ, điều phải đến". Nhưng nhiều nhà ngữ văn cho rằng cách chia gọn này được đẩy mạnh từ thế kỷ 19, nên chỉ nên xem là một cách đọc.
Yggdrasil là gì?
Yggdrasil là cây tần bì khổng lồ đứng giữa vũ trụ trong thần thoại Bắc Âu, nối các cõi với nhau. Theo Edda văn xuôi, các Norn tưới nước giếng và đất sét lên cây mỗi ngày, trong khi rồng Níðhöggr gặm rễ và hươu gặm lá.
Chữ weird trong tiếng Anh liên quan gì tới Norns?
Weird bắt nguồn từ chữ wyrd trong tiếng Anh cổ, nghĩa là số phận, cùng gốc với tên Norn Urðr. Nghĩa "kỳ quặc" xuất hiện muộn, sau khi cụm "weird sisters" (các chị em số phận) trong kịch Shakespeare gắn chữ này với hình ảnh kỳ dị.
Thần Odin có biết trước số phận của mình không?
Theo Völuspá và Edda văn xuôi, Odin biết mình sẽ bị sói Fenrir nuốt trong ngày tận thế Ragnarök. Ông vẫn tập hợp chiến binh ở Valhalla để chuẩn bị, thể hiện tinh thần đối diện định mệnh bằng can đảm.
