Groundhog Day (Ngày chuột chũi, 1993) của đạo diễn Harold Ramis kể về Phil Connors, một phát thanh viên thời tiết cáu bẳn, bị kẹt lại trong đúng một ngày 2 tháng 2 ở thị trấn Punxsutawney, bang Pennsylvania. Sáng nào thức dậy cũng vẫn là ngày hôm ấy. Phil chỉ thoát ra khi thôi tìm cách lợi dụng vòng lặp và bắt đầu sống tử tế với người khác. Phim hài nhẹ nhàng này về sau được bàn luận như một ngụ ngôn về số phận, thói quen và sự đổi thay.
Thông tin chính
| Mục | Chi tiết |
|---|---|
| Năm ra mắt | Tháng 2/1993 |
| Đạo diễn | Harold Ramis |
| Biên kịch | Danny Rubin (ý tưởng gốc) và Harold Ramis |
| Vai chính | Bill Murray (Phil Connors), Andie MacDowell (Rita), Chris Elliott (anh quay phim Larry) |
| Bối cảnh | Lễ hội Ngày chuột chũi ở Punxsutawney, Pennsylvania; phần lớn cảnh quay thực hiện ở thị trấn Woodstock, bang Illinois |
| Ghi nhận | Được đưa vào Sổ bộ Phim quốc gia của Thư viện Quốc hội Mỹ năm 2006; chuyển thể nhạc kịch năm 2016 |
Ngày chuột chũi là gì
Ngày 2 tháng 2 hằng năm, ở Punxsutawney có một tục lệ dân gian từ thế kỷ 19: người ta lôi một con chuột chũi (marmot Bắc Mỹ) tên Phil ra khỏi hang. Theo lệ, nếu nó thấy bóng mình thì mùa đông còn kéo dài thêm sáu tuần, không thấy thì xuân đến sớm. Tục này gốc từ người nhập cư nói tiếng Đức ở Pennsylvania. Nó là một lễ hội vui, không ai coi là dự báo thật; các thống kê đơn giản cho thấy "dự báo" của con vật không khá hơn tung đồng xu.
Chi tiết này không phải ngẫu nhiên: một ngày lễ mà cả thị trấn chờ một con vật "phán" thời tiết là bối cảnh hoàn hảo cho câu chuyện về một người bị số phận giam lại.
Cốt truyện: từ khinh đời đến sống trọn một ngày
Giai đoạn bàng hoàng
Phil được đài truyền hình ở Pittsburgh cử đi đưa tin lễ hội lần thứ tư, và anh ghét việc này. Bão tuyết chặn đường về, anh phải ngủ lại. Sáng hôm sau, đồng hồ báo thức bật đúng 6 giờ với cùng một bài hát, cùng một anh chàng bán bảo hiểm Ned Ryerson níu áo chào hỏi, cùng một vũng nước đọng anh bước hụt chân. Ngày 2 tháng 2 lặp lại.
Giai đoạn lợi dụng
Hiểu ra rằng ngày mai sẽ không có hậu quả, Phil làm đủ thứ: ăn uống vô độ, lái xe liều lĩnh, dò hỏi thông tin của một phụ nữ để hôm sau quyến rũ cô, nghiên cứu giờ giấc xe chở tiền để cướp. Anh cũng tìm cách chinh phục Rita, nhà sản xuất của mình, bằng cách học thuộc từng sở thích của cô qua hàng trăm lần thử. Nhưng mọi lần đều kết thúc bằng một cái tát: cô nhận ra sự sắp đặt.
Giai đoạn tuyệt vọng
Khi khoái lạc cạn, Phil chìm vào chán chường. Phim cho thấy anh nhiều lần tìm cách tự kết thúc, kể cả bắt cóc con chuột chũi lái xe lao xuống vực, nhưng sáng nào anh cũng tỉnh dậy trên chiếc giường cũ. Phim kể đoạn này bằng giọng hài đen, nhưng ý thì nghiêm túc: sống mãi mà không có ý nghĩa còn khó chịu hơn cái chết.
Giai đoạn đổi thay
Bước ngoặt đến khi Phil cố cứu một ông lão vô gia cư khỏi chết vì giá rét, ngày này qua ngày khác, và không bao giờ cứu được. Anh hiểu có những thứ mình không kiểm soát nổi. Từ đó Phil dùng những ngày lặp lại để học đàn piano, học điêu khắc băng, học tiếng Pháp, và đi khắp thị trấn làm những việc nhỏ đúng lúc: đỡ một cậu bé rơi từ cây xuống, thay lốp xe cho mấy bà cụ, cứu một người bị hóc thức ăn. Đến buổi tối của "ngày cuối", gần như cả thị trấn đều mang ơn anh. Rita tự nguyện ở lại bên anh, không vì mánh khoé nào. Sáng hôm sau, ngày 3 tháng 2 đến.
Phil bị kẹt bao lâu
Phim không bao giờ nói ra con số. Kịch bản gốc của Danny Rubin hình dung một khoảng thời gian rất dài. Ramis từng nói trong phỏng vấn rằng ông nghĩ khoảng mười năm, về sau lại cho rằng lâu hơn thế. Người hâm mộ tự tính bằng cách cộng thời gian cần để thành thạo piano, điêu khắc và tiếng Pháp, ra những con số từ vài năm tới hơn ba mươi năm. Điều đáng nhớ là phim cố ý để trống: vòng lặp không đo bằng ngày mà đo bằng mức độ Phil đổi khác.
Vì sao các tôn giáo và triết gia cùng nhận Groundhog Day
Sau khi ra mắt, phim được nhiều nhóm tôn giáo và triết học khác nhau đem ra giảng giải, mỗi nhóm thấy trong đó ý của mình. Báo chí Mỹ đầu những năm 2000 từng thuật lại chuyện này.
| Cách đọc | Họ thấy gì trong phim |
|---|---|
| Phật giáo | Vòng lặp giống luân hồi theo cách hiểu của giáo lý này: thoát ra khi buông chấp ngã và sống từ bi |
| Kitô giáo | Một câu chuyện cứu chuộc: từ ích kỷ đến yêu thương tha nhân |
| Do Thái giáo | Ý niệm làm lành thế giới qua những việc thiện cụ thể |
| Triết học Nietzsche | Phép thử "sự trở lại vĩnh cửu": nếu phải sống một ngày mãi mãi, ngươi có muốn nó không |
| Tâm lý học | Mô hình thay đổi thói quen: lặp lại có chủ đích để thành thạo, và thôi tìm cách điều khiển người khác |
Ramis, vốn lớn lên trong gia đình Do Thái và có vợ theo Phật giáo, từng kể ông nhận được thư từ khắp các phía. Điều đó cho thấy phim không giảng một giáo lý nào cụ thể; nó chạm vào một cảm giác chung: đời ai cũng có những ngày giống hệt nhau, và câu hỏi là mình sống chúng ra sao.
Groundhog Day thành một từ trong tiếng Anh
Cụm "Groundhog Day" nay được dùng trong tiếng Anh để chỉ một tình huống lặp đi lặp lại đến nhàm chán, kiểu "cuộc họp này cứ như Groundhog Day". Phim cũng mở đường cho cả một dòng phim "vòng lặp thời gian" về sau, như Happy Death Day (2017), loạt phim truyền hình Russian Doll (2019), Palm Springs (2020). Trước đó vẫn có những truyện về ngày lặp lại, như truyện ngắn 12:01 PM của Richard Lupoff (1973), nhưng Groundhog Day là tác phẩm đưa ý tưởng này vào văn hoá đại chúng.
Góc nhìn hôm nay: bài học không nằm ở phép màu
- Thứ không đổi được và thứ đổi được. Phil không thoát được ngày 2 tháng 2, không cứu được ông lão. Thứ duy nhất anh đổi được là bản thân. Đây gần với lời răn của các triết gia Khắc kỷ, chỉ là kể bằng tiếng cười.
- Thành thạo cần lặp lại. Phil chơi piano giỏi vì có vô số buổi sáng để tập. Người thường không có vòng lặp, nhưng có những ngày gần giống nhau, và thời gian ấy cũng cộng dồn như vậy.
- Tử tế không phải là chiến thuật. Rita từ chối Phil mọi lần anh tỏ ra tốt để đạt mục đích, và chỉ đến với anh khi anh tốt vì người khác. Người xem tinh ý sẽ thấy đây là trục đạo đức của cả phim.
Nếu muốn đi xa hơn, có thể xem nhạc kịch Groundhog Day (2016, nhạc và lời của Tim Minchin), hoặc đọc về lễ hội thật ở Punxsutawney, nơi mỗi năm vẫn có hàng chục nghìn người đến xem con chuột chũi ra hang.
Câu hỏi thường gặp
Groundhog Day kể về chuyện gì?
Phim kể về Phil Connors, phát thanh viên thời tiết bị kẹt trong ngày 2 tháng 2 ở thị trấn Punxsutawney, sáng nào cũng thức dậy vào cùng một ngày. Sau giai đoạn lợi dụng rồi tuyệt vọng, anh dùng thời gian để học hỏi và giúp đỡ người khác, và chỉ khi đã đổi khác thật sự thì ngày mới đến.
Groundhog Day ra năm nào, ai đóng?
Phim ra mắt năm 1993, do Harold Ramis đạo diễn, kịch bản của Danny Rubin và Ramis. Bill Murray đóng vai Phil, Andie MacDowell đóng vai Rita.
Phil Connors bị kẹt trong vòng lặp bao lâu?
Phim không nói. Đạo diễn Ramis có lúc ước khoảng mười năm, có lúc nói lâu hơn. Các con số người hâm mộ tự tính dao động rất rộng, nên không có đáp án chính thức.
Groundhog Day nghĩa là gì trong tiếng Anh?
Nghĩa gốc là Ngày chuột chũi, lễ hội dân gian ngày 2 tháng 2 ở Bắc Mỹ. Từ sau bộ phim, cụm này còn dùng để chỉ tình huống lặp đi lặp lại y hệt, nhàm chán và khó thoát.
Vì sao Groundhog Day được coi là phim triết học?
Phim đặt ra câu hỏi một người sẽ sống thế nào nếu không có ngày mai và không có hậu quả. Nhiều truyền thống tôn giáo, triết học đã đọc nó như ngụ ngôn về luân hồi, cứu chuộc hoặc sự trở lại vĩnh cửu của Nietzsche, dù bản thân phim không giảng giáo lý nào.
