Mr. Nobody (2009): mọi ngã rẽ của một đời người cùng tồn tại

Mr. Nobody (2009) của đạo diễn người Bỉ Jaco Van Dormael kể về Nemo Nobody, người đàn ông 118 tuổi vào năm 2092, người phàm cuối cùng trên một Trái Đất mà ai cũng đã sống gần như bất tử. Trước khi chết, ông kể lại đời mình, nhưng mỗi lần kể là một đời khác: năm chín tuổi, đứng ở sân ga giữa cha và mẹ sắp chia tay, cậu bé Nemo phải chọn đi theo ai, và phim cho mọi lựa chọn sau đó cùng tồn tại. Thông điệp của phim: chừng nào chưa chọn, mọi khả năng đều còn mở.

Thông tin chính

Người xem Việt Nam có thể chú ý vai Jean do Linh Đan Phạm đóng. Cô là diễn viên Pháp gốc Việt, từng đóng Đông Dương (1992) và nhận giải César cho nữ diễn viên triển vọng năm 2006.

Câu chuyện mở đầu: ký ức chưa được quyết

Phim mở ra bằng một ý tưởng ngụ ngôn của chính Van Dormael: trước khi sinh ra, linh hồn trẻ biết hết quá khứ lẫn tương lai. Các "thiên thần lãng quên" chạm ngón tay lên môi trên để xoá trí nhớ, để lại cái rãnh nhỏ dưới mũi. Riêng Nemo bị bỏ sót, nên cậu nhớ cả những gì chưa xảy ra. Đây là truyện bịa trong phim, phỏng theo một truyền thuyết dân gian có trong văn hoá Do Thái về thiên thần chạm môi đứa trẻ, chứ không phải giải thích khoa học về rãnh nhân trung.

Năm 2092, một bác sĩ tâm lý và một nhà báo trẻ ngồi bên giường Nemo già. Ông kể, rồi tự mâu thuẫn: có lúc ông lấy Anna, có lúc lấy Elise, có lúc lấy Jean, có lúc chết từ tuổi thiếu niên. Nhà báo hỏi: rốt cuộc chuyện nào là thật? Ông đáp, đại ý, rằng chuyện nào cũng thật.

Ba cuộc đời, ba người phụ nữ

Xen giữa là những nhánh nhỏ hơn: Nemo chết đuối, chết vì tai nạn, hôn mê, hay sống ẩn trong một truyện khoa học viễn tưởng mà chính cậu thiếu niên Nemo viết, về một chuyến tàu vũ trụ đi sao Hoả. Người xem thường lạc ở lần xem đầu; phim cố ý để vậy, các mảng màu sắc (đỏ, xanh, vàng) giúp phân biệt các nhánh.

Cái kết: không chọn cũng là một lựa chọn

Ở cuối phim, cậu bé Nemo chín tuổi đứng ở sân ga nhận ra mình không buộc phải chọn ngay. Cậu chạy đi, không theo ai. Nemo già, trong phòng bệnh năm 2092, nói rằng mọi cuộc đời ấy chỉ là những khả năng trong đầu một đứa trẻ đứng trước một quyết định không thể quyết. Ngay lúc đó, theo một giả thuyết vũ trụ học mà phim mượn, vũ trụ ngừng giãn nở và bắt đầu co lại, thời gian chạy ngược, và Nemo già bật cười như trẻ con.

Đạo diễn để kết mở. Có ít nhất hai cách đọc phổ biến:

• Cách đọc trí tưởng tượng: tất cả chỉ là những tương lai cậu bé chín tuổi hình dung trong một phút hoảng loạn ở sân ga. Nemo 118 tuổi cũng là một trong các khả năng ấy.
• Cách đọc đa thế giới: mọi nhánh đều thật, song song, giống cách người ta hay hiểu nôm na thuyết đa thế giới trong vật lý lượng tử. Cách đọc này hấp dẫn nhưng không trùng với vật lý thật, vì trong vật lý, các nhánh không rẽ ra theo ý muốn của con người.

Những ý tưởng khoa học phim mượn

Thiếu niên Nemo mê khoa học, và phim rắc nhiều khái niệm như những ẩn dụ:

• Thí nghiệm chim bồ câu của B. F. Skinner (công bố năm 1948): chim được cho ăn theo giờ cố định, bất kể làm gì, nhưng dần lặp lại những động tác ngẫu nhiên như thể chúng "gọi" được thức ăn. Nemo dùng nó để nói về mê tín: người ta tưởng hành động của mình điều khiển số phận, trong khi nhiều khi chỉ là trùng hợp.
• Entropy và mũi tên thời gian: vì sao ta nhớ quá khứ mà không nhớ tương lai.
• Lý thuyết dây và nhiều chiều không gian: được nhắc thoáng qua như cái cớ để nói nhiều đời cùng tồn tại.
• Ý tưởng một cánh lá hay giọt mưa đổi được cả số phận: chuỗi sự kiện nhỏ dẫn tới chuyện Anna và Nemo gặp hay lỡ nhau được dựng kỹ như một cỗ máy domino.

Cần nhớ đây là ẩn dụ điện ảnh. Vũ trụ "co lại và thời gian chạy ngược" là một giả thuyết cũ đã ít được ủng hộ; các quan sát hiện nay cho thấy vũ trụ đang giãn nở nhanh dần.

Vì sao Mr. Nobody có một lượng người hâm mộ trung thành

Phim gần như không thành công phòng vé, nhất là ở Mỹ, nơi nó ra mắt muộn bốn năm và rất hạn chế. Nhưng qua đĩa và các dịch vụ xem trực tuyến, phim có một cộng đồng khán giả bền bỉ, đặc biệt là người trẻ đang đứng trước những quyết định lớn: học gì, ở đâu, yêu ai.

Lý do có lẽ nằm ở chỗ phim không bảo lựa chọn nào đúng. Đời có Jean thì giàu mà rỗng, đời có Elise thì yêu mà đau, đời có Anna thì đẹp mà lỡ dở. Mỗi đời có giá trị riêng và cái giá riêng. Câu mà nhiều khán giả nhớ là lời Nemo già nói đại ý: mỗi con đường đều là con đường đúng, mọi thứ lẽ ra đều có thể là bất cứ thứ gì khác, và đều có ý nghĩa như nhau.

Góc nhìn hôm nay: sống với nỗi sợ chọn sai

Các nhà tâm lý học nói về "tình trạng tê liệt vì quá nhiều lựa chọn": càng nhiều phương án, người ta càng khó quyết và càng dễ tiếc. Mr. Nobody đẩy nỗi sợ ấy tới cực điểm, cho một đứa trẻ thấy hết mọi tương lai, và kết luận rằng biết hết cũng không giúp chọn dễ hơn.

Thứ người xem mang về được là một cách nhìn nhẹ hơn: không có lựa chọn nào xoá được mọi nỗi buồn, và nhánh đời mình không chọn không chắc đã tốt hơn. Muốn đi tiếp, có thể xem lại Toto le héros (1991), phim đầu tay của Van Dormael về một ông già tin rằng mình bị tráo đời với đứa trẻ hàng xóm từ lúc lọt lòng, và đọc phần giới thiệu thuyết đa thế giới để phân biệt vật lý thật với ẩn dụ điện ảnh.