Sliding Doors (Anh và Hoa Kỳ, 1998) và Run Lola Run (tên gốc tiếng Đức Lola rennt, 1998) là hai bộ phim ra cùng năm, cùng đặt câu hỏi: nếu một khoảnh khắc nhỏ chỉ lệch đi vài giây thì đời người sẽ rẽ sang đâu. Sliding Doors cho một phụ nữ kịp và không kịp một chuyến tàu điện ngầm rồi kể song song hai cuộc đời. Run Lola Run cho một cô gái chạy ba lần cùng một đoạn đường hai mươi phút, mỗi lần một kết cục. Cả hai trở thành hình mẫu cho kiểu kể chuyện "đời rẽ nhánh" trên màn ảnh.
Hai bộ phim trong một bảng
| Sliding Doors | Run Lola Run | |
|---|---|---|
| Năm | 1998 | 1998 |
| Đạo diễn, biên kịch | Peter Howitt | Tom Tykwer |
| Vai chính | Gwyneth Paltrow (Helen), John Hannah (James), John Lynch (Gerry) | Franka Potente (Lola), Moritz Bleibtreu (Manni) |
| Bối cảnh | London | Berlin |
| Khoảnh khắc rẽ | Cửa toa tàu đóng lại trước hoặc sau khi Helen bước vào | Vài giây Lola chạm mặt hoặc tránh được người, chó, xe trên đường |
| Số nhánh | 2, kể đan xen | 3, kể nối tiếp |
| Giọng phim | Hài lãng mạn có kết buồn – vui lẫn lộn | Nhịp nhanh, nhạc điện tử, kỹ thuật dựng táo bạo |
Sliding Doors: kịp hay lỡ một chuyến tàu
Helen Quilley bị đuổi việc ở công ty quan hệ công chúng ngay đầu buổi sáng. Cô đi tàu điện ngầm về nhà sớm hơn thường lệ. Đến đây phim tua lại: ở nhánh thứ nhất, Helen lách qua cửa toa vừa kịp; ở nhánh thứ hai, một bé gái chắn lối khiến cô chậm nửa nhịp và cửa đóng sập trước mặt.
Nhánh kịp tàu
Trên tàu, Helen gặp James, một người đàn ông vui tính. Về đến nhà, cô bắt gặp người yêu là Gerry đang ngoại tình với Lydia, bạn gái cũ của anh ta. Helen bỏ đi, cắt tóc ngắn (chi tiết giúp khán giả phân biệt hai nhánh), mở công ty riêng và dần đến với James.
Nhánh lỡ tàu
Helen bị giật túi, phải vào viện khâu vết thương, về nhà khi Lydia đã đi. Cô không biết gì, tiếp tục sống với Gerry, làm hai việc bán thời gian để nuôi anh ta viết tiểu thuyết, trong khi Gerry vẫn lén lút với Lydia.
Kết thúc
Ở cuối phim, cả hai Helen đều gặp tai nạn. Helen tóc ngắn qua đời trong bệnh viện. Helen tóc dài sống sót, cuối cùng nhận ra sự thật, chia tay Gerry, và khi ra viện cô tình cờ gặp James trong thang máy. Hai nhánh như chập lại: điều nhánh kia mất mạng mới có, nhánh này vẫn đến, chỉ bằng con đường khác.
Cái kết khiến khán giả tranh luận mãi: phim nói rằng có những điều "đã định" đi đâu cũng gặp, hay chỉ cho thấy đời người là chuỗi may rủi mà ta tự gán ý nghĩa sau? Đạo diễn Howitt không chọn hộ người xem.
Run Lola Run: hai mươi phút, ba lần chạy
Manni làm chân chuyển tiền cho một tay buôn lậu. Anh để quên túi 100.000 Mác Đức trên tàu điện ngầm và một người vô gia cư nhặt mất. Ông chủ hẹn đến trưa giao tiền, không thì Manni mất mạng. Manni gọi điện cho Lola lúc còn đúng hai mươi phút. Lola cúp máy, và cô chạy.
- Lần chạy thứ nhất. Lola đến ngân hàng xin tiền cha, nhưng cha từ chối và còn tiết lộ chuyện bỏ mẹ cô. Cô đến chỗ hẹn trễ vài giây, Manni đã liều cướp siêu thị. Lola giúp anh, và cô trúng đạn của cảnh sát.
- Lần chạy thứ hai. Một chi tiết nhỏ ở cầu thang khiến Lola chậm hơn đôi chút. Cô cầm súng của bảo vệ ép lấy tiền ngân hàng, đến đúng giờ, nhưng Manni bị xe cứu thương tông.
- Lần chạy thứ ba. Lola đến ngân hàng thì cha đã đi. Cô vào sòng bạc, đặt hết vào một con số và thắng hai lần liền. Cùng lúc, Manni tình cờ thấy người vô gia cư cầm túi tiền và lấy lại được. Cả hai đều sống, và Lola còn dư một túi tiền.
Xen giữa các lần chạy là những đoạn ảnh chụp nhanh về tương lai của người qua đường mà Lola va phải: cùng một bà mẹ đẩy xe nôi, mỗi lần một số phận khác hẳn, có lần trúng xổ số, có lần mất con. Vài giây va chạm với Lola đủ đổi cả đời người khác. Đây là chi tiết tinh tế nhất của phim, và cũng là lý do nhiều người xem lại.
Tổ tiên chung: Cơ hội mù quáng của Kieślowski
Cả hai phim thường được so với Przypadek (Cơ hội mù quáng) của đạo diễn người Ba Lan Krzysztof Kieślowski. Phim quay năm 1981 nhưng bị kiểm duyệt, đến năm 1987 mới được chiếu. Nhân vật Witek chạy đuổi một chuyến tàu đến Warszawa, và phim kể ba phiên bản đời anh tuỳ theo việc anh có kịp tàu hay không. Mỗi phiên bản đẩy anh vào một phe khác nhau trong xã hội Ba Lan thời đó, và cả ba đều cho thấy con người dễ bị hoàn cảnh nhào nặn ra sao. Tom Tykwer từng nói ông ngưỡng mộ Kieślowski; Sliding Doors cũng hay bị đem ra so với phim này.
Hai cách nhìn số phận khác nhau
Dù cùng ý tưởng rẽ nhánh, hai phim nói hai điều gần như ngược nhau:
- Sliding Doors nghiêng về định mệnh. Hai nhánh khác nhau về đường đi nhưng hội tụ ở cùng một kết cục: Helen gặp James. Phim giống câu tục ngữ "duyên đâu thì gặp", chỉ trễ hay sớm.
- Run Lola Run nghiêng về ý chí. Lola không chấp nhận kết cục. Mỗi lần thất bại, cô như được "chơi lại" và mang theo chút kinh nghiệm: lần ba cô không còn cần súng. Phim cho thấy quyết tâm có thể bẻ cong may rủi, dù chính cú thắng ở sòng bạc lại là may rủi thuần tuý. Đó là nghịch lý mà Tykwer cố tình để lại.
Người xem có thể đặt hai phim cạnh nhau như hai câu trả lời cho câu hỏi cũ: đời người do số hay do mình.
Di sản và cụm từ "sliding doors moment"
Trong tiếng Anh ngày nay, "sliding doors moment" được dùng để chỉ một khoảnh khắc tình cờ mà nhìn lại thấy đã đổi cả đời mình: lỡ một chuyến xe, nhận một cuộc gọi, rẽ vào một quán cà phê. Run Lola Run thì có ảnh hưởng lớn về hình ảnh: mái tóc đỏ của Lola, nhạc techno dồn dập và lối dựng phim chia màn hình được bắt chước trong nhiều video ca nhạc, quảng cáo cuối thập niên 1990. Phim cũng góp phần đưa điện ảnh Đức trở lại thị trường quốc tế.
Góc nhìn hôm nay: đừng tự hành mình bằng "giá như"
Các nhà tâm lý học gọi việc tưởng tượng "giá như mình đã làm khác" là tư duy phản thực tế. Nó có ích khi giúp rút kinh nghiệm cho lần sau, như Lola. Nó gây hại khi biến thành nghiền ngẫm không dứt về một nhánh đời không bao giờ có thật. Hai bộ phim này hay ở chỗ cho ta xem thử nhánh kia một lần, để thấy nó không hẳn tốt hơn: Helen kịp tàu có tình yêu mới nhưng cũng là nhánh mất mạng.
Ai muốn xem tiếp có thể tìm Blind Chance của Kieślowski, rồi so với Mr. Nobody (2009), phim đẩy ý tưởng rẽ nhánh đi xa hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Sliding Doors kể về chuyện gì?
Phim kể song song hai cuộc đời của Helen, một phụ nữ ở London vừa bị đuổi việc: ở nhánh này cô kịp chuyến tàu điện ngầm và phát hiện người yêu ngoại tình, ở nhánh kia cô lỡ tàu và không biết gì. Hai nhánh đi khác nhau rồi hội tụ ở cuối phim.
Run Lola Run có mấy cái kết?
Có ba. Lola chạy ba lần trong cùng hai mươi phút để kiếm 100.000 Mác cứu bạn trai: lần đầu cô chết, lần hai bạn trai chết, lần ba cả hai cùng sống và còn dư tiền.
Sliding Doors và Run Lola Run ra năm nào?
Cả hai đều ra mắt năm 1998. Sliding Doors do Peter Howitt viết và đạo diễn, Run Lola Run do Tom Tykwer viết và đạo diễn.
"Sliding doors moment" nghĩa là gì?
Đây là cách nói tiếng Anh bắt nguồn từ bộ phim, chỉ một khoảnh khắc tình cờ, nhỏ nhặt mà về sau nhìn lại thấy đã đổi hướng cả cuộc đời, như kịp hay lỡ một chuyến tàu.
Phim nào có ý tưởng rẽ nhánh đời người sớm hơn?
Phim Przypadek (Cơ hội mù quáng) của Krzysztof Kieślowski, quay năm 1981 và được chiếu năm 1987, kể ba phiên bản đời một chàng trai tuỳ việc anh có kịp tàu hay không. Phim này thường được coi là tiền thân của cả hai.
