Moirai là ba nữ thần số phận trong thần thoại Hy Lạp: Clotho xe sợi chỉ đời người, Lachesis đo độ dài sợi chỉ, Atropos cắt đứt nó khi đến lúc chết. Tên chung của họ bắt nguồn từ chữ moira, nghĩa là "phần được chia". Trong nhiều văn bản, ngay cả thần Zeus cũng không tuỳ tiện thay đổi được việc họ đã định; người La Mã gọi họ là Parcae, tiếng Anh gọi là the Fates.
Moira: số phận là một "phần"
Trước khi có ba nữ thần, đã có chữ moira: phần chia thịt trong bữa tiệc, phần đất được chia, phần đời mỗi người nhận. Trong Iliad và Odyssey của Homer (thường được xác định khoảng thế kỷ 8 trước Công nguyên), Moira thường xuất hiện ở số ít, như một thế lực hơn là ba nhân vật cụ thể. Các anh hùng nói về "phần số" của mình như nói về khẩu phần đã định: ai cũng có phần chết, không ai thoát được.
Sự gần gũi với chữ phận (分, phần được chia) của tiếng Việt là một trùng hợp thú vị: hai nền văn hoá rất xa nhau cùng nghĩ đời người như một phần được phát ra.
Ba chị em và ba công việc
| Tên | Nghĩa tên | Việc làm | Vật cầm trong tranh tượng | Tên La Mã |
|---|---|---|---|---|
| Clotho | người xe sợi | kéo sợi chỉ đời từ con suốt, lúc sinh ra | con suốt, guồng quay | Nona |
| Lachesis | người chia phần | đo sợi chỉ, quyết định đời dài hay ngắn, sướng hay khổ | thước đo, cuộn chỉ | Decima |
| Atropos | kẻ không thể quay lại | cắt sợi chỉ, định cái chết | kéo | Morta |
Hình ảnh sợi chỉ dễ hiểu với người xưa vì kéo sợi, dệt vải là việc hằng ngày của phụ nữ trong mọi gia đình Hy Lạp. Một đời người được hình dung như một sợi chỉ: có điểm đầu, có độ dài, và đứt là hết.
Hesiod và câu hỏi: ai sinh ra số phận
Bài thơ Theogony (Thần phả) của Hesiod (khoảng thế kỷ 8–7 trước Công nguyên) là nguồn sớm nhất nêu tên ba chị em. Điều thú vị là Hesiod cho họ hai gốc gác khác nhau trong cùng một bài thơ:
- Ở phần đầu, Moirai là con của Nyx (Đêm), sinh ra không cần cha, cùng lứa với Thần Chết, Giấc Ngủ, các Keres.
- Ở phần sau, họ là con của Zeus và Themis (nữ thần trật tự, lẽ phải), chị em với các Horai (Mùa).
Các học giả bàn nhiều về sự không nhất quán này. Một cách đọc phổ biến: số phận vừa là thứ cổ xưa, tối tăm, có trước cả các vị thần Olympus (con của Đêm), vừa được đưa vào trật tự mới của Zeus (con của Zeus và Lẽ phải). Câu hỏi "số phận đứng trên hay đứng dưới thần linh" không có câu trả lời duy nhất trong văn chương Hy Lạp.
Zeus có thắng được số phận không
Homer để lại những cảnh khiến người đọc từ xưa tới nay tranh luận:
- Ở khúc ca thứ 16 của Iliad, Zeus muốn cứu con trai mình là Sarpedon khỏi cái chết đã định. Hera can: nếu cứu, các thần khác cũng sẽ đòi cứu con mình. Zeus nhượng bộ, chỉ cho mưa máu xuống đất để tỏ lòng thương con.
- Ở khúc ca thứ 22, trước trận quyết đấu giữa Achilles và Hector, Zeus đặt hai phần số chết lên chiếc cân vàng. Đĩa cân của Hector chìm xuống, và thần Apollo rời bỏ Hector.
Những cảnh này cho thấy Zeus có thể nghĩ đến chuyện cưỡng lại số phận nhưng không làm, vì làm thế phá vỡ trật tự. Nhà sử học Herodotus (thế kỷ 5 trước Công nguyên) trong Lịch sử (quyển 1) kể lời đền Delphi trả lời vua Croesus: ngay cả thần cũng không thể tránh được phần số đã định.
Trong bi kịch, có một chuyện "lách luật" nổi tiếng: thần Apollo được kể là đã chuốc rượu ba nữ thần để họ cho bạn mình là Admetus được sống thêm, với điều kiện có người chết thay. Vở Alcestis của Euripides (438 trước Công nguyên) xoay quanh hệ quả của thoả thuận này: vợ Admetus nhận chết thay chồng.
Plato: các nữ thần hát về quá khứ, hiện tại, tương lai
Trong Cộng hoà (quyển X), Plato kể chuyện thần thoại về Er: ba nữ thần ngồi quanh trục của vũ trụ, Lachesis hát về những gì đã qua, Clotho về những gì đang có, Atropos về những gì sẽ tới. Các linh hồn sắp tái sinh được tự chọn mẫu đời sống từ những lá thăm; Lachesis giao cho mỗi người một vị thần hộ mệnh, Clotho xác nhận lựa chọn, Atropos làm nó không đổi được.
Điểm then chốt của Plato là lựa chọn: số phận được định, nhưng do chính linh hồn chọn. Câu được nhắc nhiều: trách nhiệm ở người chọn, thần vô can. Plato biến hình ảnh ba nữ thần thành một bài học đạo đức: sống bằng hiểu biết để chọn đúng.
Từ Hy Lạp sang La Mã và về sau
Người La Mã đồng nhất Moirai với ba Parcae: Nona, Decima, Morta. Hai tên đầu gắn với tháng thứ chín và thứ mười của thai kỳ, cho thấy ở La Mã các nữ thần này ban đầu liên quan tới sinh nở. Tên Morta gắn với cái chết.
Hình ảnh ba nữ thần còn sống lâu trong nghệ thuật châu Âu. Bức tranh Atropos (còn gọi Các nữ thần số phận) của Francisco Goya, thuộc loạt "Tranh đen" vẽ trên tường nhà ông khoảng 1819–1823, nay ở Bảo tàng Prado (Madrid), là một ví dụ ám ảnh. Thậm chí trong thực vật học: Linnaeus đặt tên chi Atropa (cây cà độc dược Atropa belladonna) theo tên Atropos, vì cây cực độc; chất atropine chiết từ cây ấy ngày nay là thuốc quan trọng trong y học cấp cứu, khi được dùng đúng liều dưới chỉ định bác sĩ.
So sánh với hình ảnh số phận phương Đông
| Moirai (Hy Lạp) | Ông Tơ bà Nguyệt (Trung Hoa, Việt Nam) | Nam Tào, Bắc Đẩu | |
|---|---|---|---|
| Hình ảnh | sợi chỉ đời được xe, đo, cắt | sợi chỉ đỏ buộc vợ chồng | sổ ghi tuổi thọ |
| Phạm vi | toàn bộ đời người, nhất là cái chết | nhân duyên | sinh và tử |
| Thay đổi được? | hầu như không, kể cả với thần | trong truyện gốc, cố tránh cũng không được | truyện dân gian có cảnh sửa sổ |
Cùng là sợi chỉ, nhưng sợi chỉ Hy Lạp đo độ dài đời người, còn sợi chỉ đỏ phương Đông nối hai người với nhau. Hai hình ảnh phản ánh hai nỗi lo khác nhau: chết lúc nào, và lấy ai.
Góc nhìn hôm nay
Các nữ thần số phận là một cách người Hy Lạp nghĩ về giới hạn của con người: ai rồi cũng chết, và không phải điều gì cũng nằm trong tay mình. Nhưng văn chương Hy Lạp không dừng ở đó. Các anh hùng của Homer biết mình có phần chết, vẫn chọn sống cho xứng; Plato đặt trách nhiệm vào lựa chọn. Đọc Moirai vì thế không phải để tin rằng đời đã được xe sẵn, mà để thấy con người từ ba nghìn năm trước đã vật lộn thế nào với câu hỏi cái gì ta đổi được, cái gì không.
Đọc thêm: Thần phả của Hesiod, Iliad của Homer (bản dịch tiếng Việt có nhiều bản), quyển X của Cộng hoà, các tuyển tập thần thoại Hy Lạp có chú giải nguồn. Ai có dịp đến Madrid có thể xem tranh Goya ở Prado; tượng và phù điêu ba nữ thần còn thấy ở nhiều bảo tàng châu Âu.
Câu hỏi thường gặp
Ba nữ thần số phận Hy Lạp tên là gì?
Họ là Clotho (người xe sợi chỉ đời), Lachesis (người đo và chia phần) và Atropos (người cắt sợi chỉ). Tên chung là Moirai, từ chữ moira nghĩa là "phần được chia". Người La Mã gọi họ là Parcae.
Moirai là con của ai?
Hesiod trong Theogony đưa ra hai gốc gác: ở một đoạn họ là con của Nyx (Đêm), ở đoạn sau là con của Zeus và Themis. Sự không nhất quán này phản ánh câu hỏi chưa ngã ngũ về việc số phận đứng trên hay dưới thần linh.
Zeus có thay đổi được số phận không?
Trong Iliad, Zeus từng muốn cứu con trai Sarpedon khỏi cái chết đã định nhưng nghe lời Hera mà thôi. Nhiều văn bản Hy Lạp cho rằng ngay cả thần cũng không tuỳ tiện cưỡng lại số phận, dù chi tiết khác nhau tuỳ tác giả.
Atropos nghĩa là gì?
Atropos nghĩa là "kẻ không thể quay lại", nữ thần cắt sợi chỉ đời và định cái chết. Linnaeus đặt tên chi thực vật Atropa, gồm cây cà độc dược belladonna, theo tên bà vì cây rất độc.
Moirai trong Cộng hoà của Plato có gì đặc biệt?
Plato kể ba nữ thần hát về quá khứ, hiện tại và tương lai, còn các linh hồn tự chọn đời sống tiếp theo. Ông nhấn mạnh trách nhiệm thuộc về người chọn, biến thần thoại số phận thành bài học về lựa chọn.
