Người Việt xưa về già thường tự tay lo cho cái chết của mình từ khi còn khoẻ: con cháu sắm sẵn cỗ áo quan (còn gọi là cỗ thọ), may sẵn quần áo liệm, nhà khá giả xây sẵn mộ, nhiều cụ dành dụm một khoản tiền ma chay để khỏi phiền con cháu. Việc ấy không bị coi là điềm gở mà là lẽ thường, thậm chí là điều mừng, vì có người lo cho mình. Phía sau là một quan niệm điềm tĩnh: "sống gửi, thác về".
"Sống gửi, thác về"
Câu Hán cổ "sinh ký tử quy", sống là ở gửi, chết là trở về, thường được dẫn từ sách Hoài Nam Tử đời Hán. Người Việt Việt hoá thành "sống gửi thác về". Theo quan niệm này, cõi sống chỉ là chỗ trọ, cái chết là về nhà. Người già vì thế chuẩn bị cho chuyến "về" như chuẩn bị một việc lớn trong đời, cẩn thận và không né tránh.
Đi cùng là nỗi lo rất thực tế: chết mà không chuẩn bị thì con cháu phải lo vội, tốn kém, có khi phải bán ruộng, vay nợ. Lo trước là thương con cháu.
Cỗ thọ: áo quan sắm từ khi còn sống
Ở nhiều làng quê Bắc Bộ, khi cha mẹ bước vào tuổi già, con cháu có hiếu sẽ mua gỗ đóng sẵn một cỗ áo quan. Người ta tránh gọi thẳng là quan tài mà gọi bằng những cái tên kiêng nhẹ: cỗ thọ, cỗ ván, thọ mộc, "cỗ hậu sự".
- Gỗ: nhà khá chọn gỗ tốt, bền, ít mối mọt như vàng tâm, ngọc am; nhà nghèo dùng gỗ thường.
- Cất ở đâu: trên gác, ở chái nhà, gian bên, có khi kê ngay trong buồng người già.
- Chăm sóc: nhiều cụ thỉnh thoảng sơn lại cỗ thọ của mình bằng sơn ta, lau chùi như một món đồ quý.
Với người già, nhìn thấy cỗ thọ con cháu sắm cho mình là yên lòng, biết rằng mình sẽ được tiễn đưa tử tế. Có cụ còn đem khoe với hàng xóm như một niềm tự hào về con cháu hiếu thảo. Người ngoài nhìn thấy cảnh này thường ngạc nhiên, nhưng trong văn hoá làng xưa nó hoàn toàn tự nhiên.
Quần áo liệm và những thứ sắm sẵn khác
Nhiều cụ, nhất là các cụ bà, tự may sẵn bộ quần áo để mặc khi khâm liệm, thường là bộ đẹp nhất, có khi là áo the, áo gấm. Họ cất kỹ trong rương, thỉnh thoảng đem phơi cho khỏi ẩm. Có người chuẩn bị cả khăn, giày, những vật dụng nhỏ muốn mang theo.
Nhà giàu còn xây sẵn mộ khi người còn sống, gọi là "sinh phần". Ở các khu lăng mộ cổ của quan lại, có những ngôi mộ được xây từ khi chủ nhân còn tại thế.
Tiền ma chay: không muốn làm phiền con cháu
Người già nghèo không có cỗ thọ thì cố dành dụm chút tiền lo ma chay. Họ gửi người tin cậy, gói trong khăn, chôn dưới chân giường. Đây là nỗi lo cuối cùng của một đời người nghèo: đừng để chết rồi còn thành gánh nặng.
Văn học hiện thực đã ghi lại nỗi lo ấy. Trong truyện ngắn Lão Hạc của Nam Cao (đăng năm 1943), ông lão nghèo gửi ông giáo mấy chục đồng bạc dành dụm để lo ma chay cho mình, nhất định không muốn phiền hàng xóm. Chi tiết ấy khiến người đọc nhiều thế hệ xúc động, vì nó đúng với rất nhiều cụ già có thật.
Gửi hậu: lo người cúng giỗ cho mình
Với người xưa, chết rồi mà không ai cúng giỗ là nỗi sợ lớn. Người không có con trai, hoặc muốn chắc chắn được hương khói lâu dài, có thể "gửi hậu": cúng ruộng, tiền cho làng, cho chùa, đổi lại làng hoặc chùa nhận cúng giỗ cho mình mãi mãi.
| Hình thức | Gửi cho ai | Được gì |
|---|---|---|
| Hậu thần | Làng, đình | Làng thờ ở đình hoặc nghè, cúng giỗ hằng năm |
| Hậu Phật | Chùa | Chùa thờ bài vị, có khi tạc tượng, cúng giỗ hằng năm |
| Hậu họ | Dòng họ | Họ đứng ra cúng giỗ, ghi vào gia phả |
Việc gửi hậu thường được khắc lên bia đá, gọi là bia hậu, ghi tên người gửi, số ruộng tiền đã cúng và lệ cúng giỗ. Hàng nghìn tấm bia hậu thế kỷ 17 – 19 còn lại ở các đình chùa Bắc Bộ là nguồn tư liệu quý cho các nhà nghiên cứu về đời sống làng xã. Nhiều chùa còn hậu đường thờ tượng các cụ gửi hậu.
Chia gia tài và phần hương hoả
Về già, nhiều người lập chúc thư chia ruộng đất, nhà cửa cho các con khi còn minh mẫn, để tránh anh em tranh chấp. Một phần ruộng thường được dành làm "hương hoả", giao cho con trưởng để lấy hoa lợi lo việc thờ cúng tổ tiên. Luật thời Lê có quy định về phần hương hoả khi chia gia tài.
Các cụ cũng thường dặn dò con cháu những điều muốn làm khi mình mất: chôn ở đâu, mời ai, giữ nếp gì. Những lời dặn ấy, cùng với chúc thư, là cách một người khép lại đời mình có trật tự. Chuyện di chúc và thư dặn dò thời nay được bàn ở danh mục "Để lại cho đời sau".
Tuổi già trong làng
Người già xưa có vị trí riêng trong làng. Đến tuổi nhất định, các cụ làm lễ lên lão (có bài riêng ở wiki khác trong hệ), được miễn sưu dịch, được mời ngồi chiếu trên trong các dịp lễ. Câu "Kính lão đắc thọ" nhắc người trẻ kính trọng người già thì chính mình cũng được sống lâu.
Nhiều cụ về già lên chùa, ăn chay, tụng kinh, tham gia các hội lão, hội chư bà. Đó vừa là chỗ sinh hoạt tinh thần, vừa là cách chuẩn bị tâm thế cho chặng cuối.
Góc nhìn hôm nay
Tục sắm cỗ thọ trong nhà đã thưa dần, nhất là ở thành phố, và hoả táng ngày càng phổ biến. Nhưng tinh thần chủ động đối diện cái chết của ông bà ta vẫn đáng học. Ngày nay tương ứng với nó là: nói chuyện với gia đình về mong muốn của mình khi về già và khi mất, lập di chúc hợp pháp, sắp xếp giấy tờ. Những việc này nên hỏi công chứng viên, luật sư để làm đúng quy định.
Người xưa không né tránh cái chết, nhờ thế cái chết bớt đáng sợ hơn. Muốn tìm hiểu thêm, các cuốn Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính và Nếp cũ của Toan Ánh có mục về việc lo hậu sự; các chùa cổ vùng đồng bằng Bắc Bộ còn nhiều bia hậu và hậu đường có thể đến xem tận nơi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người xưa sắm áo quan từ khi còn sống?
Vì muốn chủ động lo hậu sự, không để con cháu phải lo vội và tốn kém. Với người già, có cỗ thọ con cháu sắm sẵn là yên lòng, được coi là phúc chứ không phải điềm gở.
Cỗ thọ là gì?
Là cách gọi kiêng nhẹ của áo quan đóng sẵn cho người già khi còn sống. Còn gọi là cỗ ván, thọ mộc hay cỗ hậu sự.
Sống gửi thác về nghĩa là gì?
Là quan niệm sống chỉ là ở trọ, chết mới là trở về, Việt hoá từ câu Hán cổ "sinh ký tử quy". Quan niệm này giúp người xưa nhìn cái chết điềm tĩnh hơn.
Gửi hậu là gì?
Là việc cúng ruộng, tiền cho làng, chùa hoặc dòng họ để được cúng giỗ lâu dài sau khi mất. Việc gửi hậu thường được khắc lên bia đá gọi là bia hậu.
Sinh phần là gì?
Là ngôi mộ được xây sẵn khi người chủ còn sống, thường ở các gia đình khá giả hoặc quan lại. Đây là một phần của tục chuẩn bị hậu sự từ sớm.
