Bảy chặng đời người của Shakespeare nằm trong đoạn độc thoại nổi tiếng "Cả thế gian là một sân khấu" ở hồi 2, cảnh 7 vở hài kịch Như ý (As You Like It), viết khoảng năm 1599. Nhân vật Jaques tả một đời người như một vai diễn gồm bảy hồi: đứa bé, cậu học trò, người tình, người lính, ông quan toà, ông già gầy gò và cuối cùng là tuổi lẫn, "không răng, không mắt, không vị, không gì cả".
Vở kịch và người nói câu ấy
Như ý là một hài kịch đồng quê. Công tước bị em trai cướp ngôi, cùng mấy người trung thành lui vào rừng Arden sống đời ẩn dật. Con gái ông là Rosalind cũng bị đuổi khỏi triều, cải trang thành chàng trai trẻ trốn vào rừng, rồi gặp lại Orlando, người nàng đã đem lòng thương. Vở được in lần đầu trong tuyển tập First Folio năm 1623, bảy năm sau khi Shakespeare mất.
Người đọc đoạn độc thoại không phải nhân vật chính mà là Jaques, một quý tộc theo hầu công tước, nổi tiếng hay u sầu và thích giễu đời. Đây là chi tiết quan trọng: bảy chặng đời người được nhìn qua đôi mắt một kẻ chán đời, không phải qua lời tác giả nói thẳng.
Câu mở đầu
Đoạn độc thoại bắt đầu bằng mấy dòng mà người nói tiếng Anh thuộc lòng:
All the world's a stage, / And all the men and women merely players; / They have their exits and their entrances; / And one man in his time plays many parts, / His acts being seven ages.
Tạm dịch: cả thế gian là một sân khấu, đàn ông đàn bà chỉ là diễn viên; họ có lúc ra, lúc vào; mỗi người trong đời đóng nhiều vai, và vở diễn của họ gồm bảy chặng tuổi.
Ý "đời là sân khấu" không phải Shakespeare nghĩ ra. Các nhà văn La Mã như Seneca đã dùng hình ảnh này, và tới thời Phục Hưng nó thành một chủ đề quen gọi bằng tiếng Latin là theatrum mundi, nhà hát thế gian. Có giai thoại cho rằng nhà hát Globe của đoàn Shakespeare treo khẩu hiệu Latin mang ý tương tự, nhưng chuyện này chưa có bằng chứng chắc chắn.
Bảy chặng, từng chặng một
| Chặng | Hình ảnh trong kịch | Nét Jaques chọn để tả |
|---|---|---|
| 1. Đứa bé | "mewling and puking in the nurse's arms" | Oe oe, nôn trớ trong tay vú nuôi |
| 2. Cậu học trò | "creeping like snail unwillingly to school" | Mặt sáng sớm, đeo cặp, lê bước như sên vì không muốn đi học |
| 3. Người tình | "sighing like furnace" | Thở dài như lò rèn, làm thơ buồn tặng cả hàng lông mày của người yêu |
| 4. Người lính | "seeking the bubble reputation even in the cannon's mouth" | Thề thốt, râu ria, hay gây gổ, tìm cái danh hão như bong bóng ngay trước họng súng |
| 5. Quan toà | "in fair round belly with good capon lined" | Bụng tròn nhồi gà thiến, mắt nghiêm, râu cắt chỉn chu, đầy châm ngôn và ví dụ sáo |
| 6. Ông già gầy | "the lean and slipper'd pantaloon" | Gầy, đi dép lê, kính trên mũi, túi bên hông, quần thời trẻ giờ rộng thùng thình, giọng ồm ồm trở lại the thé |
| 7. Tuổi lẫn | "second childishness and mere oblivion" | Tuổi thơ lần hai, quên hết, không răng, không mắt, không vị, không gì cả |
Chữ "pantaloon" ở chặng sáu lấy từ Pantalone, ông già keo kiệt hay bị lừa trong hài kịch dân gian Ý commedia dell'arte. Khán giả thời Shakespeare nghe là hình dung ngay một vai hề già trên sân khấu.
Giọng giễu cợt và những chỗ đáng để ý
Đọc kỹ thì thấy Jaques không tả bảy chặng một cách trung lập. Mỗi chặng ông chọn đúng nét đáng cười nhất. Đứa bé thì nôn trớ, người tình thì làm thơ cho lông mày, người lính thì liều mạng vì cái danh như bong bóng, quan toà thì béo tốt và nói toàn câu sáo. Không chặng nào có niềm vui, tình thương hay lòng tốt.
Câu cuối nặng nhất. Chữ "sans" là tiếng Pháp, nghĩa là "không có", được lặp bốn lần liền: sans teeth, sans eyes, sans taste, sans every thing. Một đời người khép lại bằng sự trống rỗng.
Cảnh ngay sau đó trả lời Jaques
Điều nhiều người trích dẫn quên mất là đoạn độc thoại vừa dứt thì Orlando bước vào, cõng trên lưng ông già Adam. Adam là người hầu già đã đem hết tiền dành dụm cả đời đưa cho Orlando và theo cậu vào rừng khi cậu bị anh ruột hãm hại. Ông kiệt sức vì đói, Orlando đi tìm thức ăn cho ông trước khi lo cho mình.
Cảnh này đặt ngay cạnh lời Jaques như một lời đáp. Ông già trên sân khấu không hề "không gì cả": ông có lòng trung thành, có sự hy sinh, và được thế hệ trẻ đáp lại bằng tình thương. Công tước mời cả hai ngồi vào bữa ăn. Nhiều nhà phê bình đọc chỗ này là Shakespeare để nhân vật u sầu nói, rồi dùng chính sân khấu để cho thấy đời người còn nhiều thứ hơn thế.
Truyền thống chia đời người trước Shakespeare
Con số bảy không ngẫu nhiên. Châu Âu cổ và trung đại có nhiều cách chia đời người:
- Solon, nhà lập pháp Athens khoảng thế kỷ 6 TCN, có một bài thơ chia đời người thành mười chặng, mỗi chặng bảy năm.
- Ptolemy, nhà thiên văn thế kỷ 2, gắn các chặng tuổi với bảy thiên thể mà người xưa biết, từ Mặt Trăng tới Sao Thổ. Đây là quan niệm chiêm tinh cổ, ngày nay chỉ còn giá trị lịch sử.
- Tranh và sách thời Trung cổ hay vẽ "các tuổi của con người" thành một chiếc cầu thang đi lên rồi đi xuống, hoặc một bánh xe quay.
Shakespeare lấy khuôn có sẵn ấy, nhưng thay vì giảng đạo lý, ông biến nó thành một bức biếm hoạ sống động, mỗi chặng chỉ vài nét là ra một con người.
So với Khổng Tử và Erikson
Đặt cạnh lời tự thuật của Khổng Tử trong Luận ngữ, sự khác biệt rất rõ. Khổng Tử đi lên: học, đứng vững, không mê, biết mệnh, nghe thuận, theo lòng mà không trái phép. Tuổi già là đỉnh cao. Jaques thì đi lên rồi tụt xuống: tuổi già là trở lại trẻ con và quên lãng.
Erik Erikson ở thế kỷ 20 lại nằm giữa: tuổi già có nguy cơ tuyệt vọng, nhưng cũng có thể đạt tới sự toàn vẹn và minh triết. Ba cách nhìn, ba thời đại, cùng một câu hỏi: về cuối đời con người còn lại gì.
Góc nhìn hôm nay
Đoạn "Cả thế gian là một sân khấu" thường được trích như một câu triết lý suông. Đọc trong vở mới thấy cái hay: nó là lời một người chán đời, và vở kịch không hoàn toàn đồng ý với ông. Học sinh, sinh viên viết bài về đoạn này nên nhắc cảnh Orlando cõng Adam ngay sau đó; đây là chi tiết giúp bài vượt khỏi mức tóm tắt.
Muốn đọc thêm, các tuyển tập kịch Shakespeare bản tiếng Việt thường có vở Như ý; bản tiếng Anh gốc đã thuộc phạm vi công cộng và dễ tìm. Nhiều đoàn kịch trên thế giới dựng vở này ngoài trời, đúng tinh thần một khu rừng làm sân khấu.
Câu hỏi thường gặp
Câu "Cả thế gian là một sân khấu" của ai?
Câu "All the world's a stage" nằm trong vở hài kịch Như ý (As You Like It) của Shakespeare, hồi 2 cảnh 7. Người nói là nhân vật Jaques, không phải Shakespeare phát biểu trực tiếp.
Bảy chặng đời người theo Shakespeare là gì?
Đứa bé, cậu học trò, người tình, người lính, quan toà, ông già gầy đi dép lê và tuổi lẫn như trở lại trẻ con. Mỗi chặng được tả bằng vài nét châm biếm.
Vở Như ý viết năm nào?
Giới nghiên cứu thường xếp vở vào khoảng năm 1599 hoặc 1600. Vở được in lần đầu trong First Folio năm 1623.
Jaques là nhân vật thế nào?
Jaques là quý tộc theo hầu công tước bị lưu đày trong rừng Arden, tính u sầu, thích giễu đời. Vì vậy cách ông tả bảy chặng đời người mang màu bi quan, và vở kịch có cảnh ngay sau đó như để đáp lại ông.
Vì sao lại là bảy chặng?
Châu Âu cổ có truyền thống chia đời người theo số bảy hoặc theo bảy thiên thể, từ Solon tới Ptolemy và tranh thời Trung cổ. Shakespeare dùng lại khuôn quen thuộc ấy cho khán giả dễ nhận ra.
