Soul và Coco của Pixar: đời người nhìn từ một cõi khác

Coco (2017) và Soul (Cuộc sống nhiệm màu, 2020) là hai phim hoạt hình của hãng Pixar cùng nhìn đời người từ một cõi khác. Coco đưa cậu bé Miguel xuống Thế giới Người chết trong đêm lễ của Mexico, để hiểu rằng người đã khuất chỉ thật sự ra đi khi không còn ai nhớ. Soul đưa linh hồn của một thầy giáo dạy nhạc tới "cõi trước khi sinh", để anh nhận ra đời người không cần một mục đích lớn mới đáng sống. Một phim nhìn về phía sau cái chết, một phim nhìn về phía trước sự ra đời; ghép lại, chúng thành hai nửa của cùng một câu hỏi.

Hai phim trong một bảng

Coco: cái chết thứ hai

Ở thị trấn Santa Cecilia, gia đình Rivera làm giày và cấm tiệt âm nhạc, vì nhiều đời trước, ông tổ bỏ vợ con đi theo tiếng đàn và không trở về. Bà Imelda, người vợ bị bỏ lại, đã dựng nghiệp làm giày nuôi con là bà Coco. Nay bà Coco đã rất già, lú lẫn, hiếm khi nói.

Miguel lén tập đàn và tin rằng ông tổ của mình là Ernesto de la Cruz, ca sĩ huyền thoại. Đêm lễ Người chết, cậu lấy cây đàn trong lăng mộ de la Cruz để đi thi hát, và lập tức bị kéo sang cõi bên kia. Muốn trở về trước bình minh, cậu cần lời chúc phúc của người thân đã khuất.

Ở Thế giới Người chết, Miguel gặp Héctor, một hồn ma lôi thôi đang dần mờ đi. Luật của cõi này, theo phim, là: người chết được qua cầu thăm nhà nếu ảnh họ được đặt trên bàn thờ, và họ biến mất hẳn, gọi là "cái chết cuối cùng", khi không còn người sống nào nhớ đến. Héctor đang mờ vì người duy nhất còn nhớ ông sắp quên.

Cú lật của phim: de la Cruz là kẻ đã đầu độc Héctor để cướp các bài hát, còn Héctor chính là ông tổ thật, người đã muốn về với vợ con. Miguel chạy về kịp, ngồi bên bà Coco và hát bài Remember Me mà Héctor từng viết cho con gái. Bà Coco khẽ hát theo, nhớ lại cha mình, và Héctor được cứu. Một năm sau, bà Coco mất và đoàn tụ với cha mẹ ở cõi bên kia.

Phim lấy gì từ lễ hội thật

Lễ Día de Muertos (Ngày của người chết) diễn ra quanh ngày 1–2/11 ở Mexico, được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể năm 2008. Phim mượn bàn thờ ofrenda, hoa cúc vạn thọ, đầu lâu trang trí, giống chó không lông xoloitzcuintli (chú chó Dante), còn khái niệm "cái chết cuối cùng" là sáng tạo kể chuyện của phim dựa trên ý niệm nhớ người đã khuất, chứ không phải giáo lý chính thức của lễ hội. Đoàn làm phim đã nhiều lần sang Mexico tìm hiểu và mời cố vấn văn hoá người Mỹ gốc Mexico.

Soul: tia lửa không phải là mục đích

Joe Gardner được nhận làm giáo viên chính thức, việc ổn định mà mẹ anh mong. Cùng ngày, anh được mời chơi piano cho ban nhạc của nữ nghệ sĩ saxophone Dorothea Williams, cơ hội cả đời chờ đợi. Mải mừng, anh rơi xuống miệng cống.

Linh hồn Joe thấy mình trên chiếc thang cuốn dẫn tới Cõi Sau (Great Beyond). Không chịu chết khi sắp thành công, anh chạy ngược và rơi vào Cõi Trước, nơi các linh hồn chưa sinh ra được những người cố vấn giúp tìm "tia lửa" trước khi xuống Trái Đất. Joe giả làm cố vấn và được giao số 22, một linh hồn cứng đầu đã hàng nghìn năm không chịu xuống trần, vì thấy chẳng có gì đáng sống.

Một tai nạn đưa cả hai xuống New York: 22 nhập vào thân xác Joe, còn Joe nhập vào một con mèo. Trong thân xác người, 22 lần đầu ăn miếng pizza, nghe chuyện ở tiệm cắt tóc, nhìn hạt phong xoay tít rơi trong nắng, và bất ngờ thấy muốn sống.

Joe giành lại thân xác, chơi buổi diễn trong mơ, và thấy trống rỗng. Dorothea kể cho anh một ngụ ngôn: một con cá nhỏ đi tìm "đại dương", và con cá lớn bảo nó đang ở trong đại dương rồi; cá nhỏ đáp đây chỉ là nước thôi mà. Joe hiểu ra: "tia lửa" không phải mục đích sống hay tài năng, mà là sẵn sàng sống. Anh nhường cơ hội cho 22 xuống trần, và được những người cố vấn cho trở lại đời mình một lần nữa.

Cõi khác trong phim có giống tôn giáo nào không

Cả hai phim tránh vẽ thiên đường hay địa ngục theo một tôn giáo cụ thể. Thế giới Người chết của Coco là một thành phố đầy màu sắc dựa trên văn hoá lễ hội Mexico, nơi hoà trộn tín ngưỡng bản địa và Công giáo. Cõi Trước và Cõi Sau của Soul được vẽ bằng những hình khối mềm, những nhân vật cố vấn trừu tượng đều tên Jerry, tránh hẳn biểu tượng tôn giáo.

Pete Docter kể ý tưởng Soul đến từ lúc ông nhìn con trai mới sinh và thấy đứa bé đã có tính cách riêng từ đầu, khiến ông tự hỏi tính cách ấy đến từ đâu. Ý tưởng linh hồn có trước khi sinh có trong nhiều truyền thống, từ huyền thoại của Plato tới quan niệm của một số tôn giáo, nhưng phim chỉ mượn hình ảnh, không giảng giáo lý nào.

Hai phim, hai cách nghĩ về một đời

Nhiều người xem nhận ra hai phim bổ sung cho nhau: Coco nói rằng ta sống tiếp trong ký ức người thân, Soul nói rằng trước khi lo được nhớ, hãy sống cho đáng nhớ, không phải bằng thành tích mà bằng sự có mặt trọn vẹn.

Gần với người Việt hơn ta tưởng

Coco đặc biệt chạm tới khán giả Việt vì nhiều điểm giống với tục thờ cúng tổ tiên: bàn thờ có ảnh người đã khuất, mâm cỗ ngày giỗ, niềm tin rằng người chết "về thăm" con cháu vào những dịp nhất định, và việc gìn giữ ký ức gia đình qua nhiều thế hệ. Tất nhiên đây là hai nền văn hoá khác nhau với ý nghĩa riêng, nhưng cảm giác "ông bà vẫn ở quanh đây" thì quen thuộc.

Soul thì hợp với những ai đang mắc kẹt trong câu hỏi "mình sinh ra để làm gì". Phim không bảo ước mơ là sai, mà bảo đừng để một ước mơ duy nhất quyết định đời mình đáng sống hay không.

Góc nhìn hôm nay: xem cùng con thế nào

• Coco hợp xem cả nhà, kể cả trẻ nhỏ, nhưng có cảnh về cái chết và sự quên lãng có thể khiến trẻ buồn. Đây lại là dịp tốt để kể cho con nghe về ông bà, cụ kỵ, cho con xem ảnh và đồ vật cũ trong nhà.
• Soul hợp với trẻ lớn và người lớn hơn; nhiều ý tưởng trừu tượng, trẻ nhỏ thường chỉ thích đoạn con mèo.
• Sau khi xem, một câu hỏi đơn giản cho cả nhà: hôm nay có khoảnh khắc nhỏ nào làm mình thấy vui được sống không?