Everything Everywhere All at Once: đa vũ trụ và một bà mẹ

Everything Everywhere All at Once (2022) của bộ đôi đạo diễn Daniel Kwan và Daniel Scheinert (thường gọi là Daniels) kể về Evelyn Wang, một bà mẹ gốc Hoa ở Mỹ đang lao đao vì tiệm giặt sắp phá sản, bị sở thuế kiểm tra, hôn nhân nhạt nhẽo và con gái xa cách. Giữa buổi làm việc với sở thuế, bà được cho biết có vô số vũ trụ song song, trong đó có những Evelyn thành đạt hơn mình nhiều. Phim dùng đa vũ trụ không để khoe kỹ xảo, mà để hỏi: khi biết mình có thể đã sống một đời rực rỡ hơn, ta còn yêu được đời hiện tại không. Phim thắng 7 giải Oscar năm 2023, trong đó có Phim hay nhất.

Thông tin chính

Cốt truyện: một bà mẹ, vô số phiên bản

Evelyn và chồng là Waymond di cư từ Trung Quốc sang Mỹ, mở tiệm giặt. Hôm phim bắt đầu, bà vừa phải mang chồng chất hoá đơn đi giải trình với nhân viên thuế Deirdre khó tính, vừa chuẩn bị tiệc mừng năm mới cho cha mình vốn nghiêm khắc, vừa lúng túng không biết giới thiệu bạn gái của con gái Joy với ông ngoại thế nào. Waymond thì lặng lẽ chuẩn bị giấy ly hôn.

Trong thang máy toà nhà sở thuế, Waymond bỗng đổi khác: đó là "Waymond Alpha" từ một vũ trụ khác đang mượn thân xác chồng bà. Anh giải thích rằng ở vũ trụ Alpha, một phiên bản Evelyn đã phát minh cách "nhảy vũ trụ", tạm mượn kỹ năng của các phiên bản khác. Nhưng phiên bản Joy ở đó, bị mẹ ép nhảy quá nhiều, đã vỡ vụn tâm trí, trải nghiệm mọi vũ trụ cùng lúc và thành Jobu Tupaki, một thực thể quyền năng, chán chường, đang đe doạ cả đa vũ trụ.

Waymond Alpha tin rằng Evelyn này, phiên bản thất bại nhất, chẳng giỏi gì trong đời, lại chính là người duy nhất ngăn được Jobu. Lý do nghe vừa buồn cười vừa đau: vì bà đã bỏ dở mọi ước mơ, nên có vô số nhánh đời chưa sống đang chờ bà.

Những đời khác của Evelyn

Để nhảy vũ trụ, nhân vật phải làm một việc cực kỳ vô lý, càng khó xảy ra càng tốt. Nhờ đó phim có cớ cho Evelyn rơi vào hàng loạt cuộc đời khác:

• Ngôi sao võ thuật điện ảnh được tung hô trên thảm đỏ, một phiên bản mà ai cũng nhận ra là cái nháy mắt tới chính sự nghiệp của Dương Tử Quỳnh. Ở đời đó, Evelyn đã không theo Waymond rời quê.
• Đầu bếp teppanyaki, ca sĩ, người cầm biển quảng cáo xoay múa bên đường, những nghề mà Evelyn có lẽ đã chạm vào trong một kiếp nào đó.
• Vũ trụ ngón tay xúc xích, nơi loài người tiến hoá theo cách khác, và Evelyn yêu Deirdre.
• Vũ trụ không có sự sống, nơi Evelyn và Joy chỉ là hai hòn đá trên vách núi, trò chuyện lặng lẽ bằng những dòng phụ đề. Đây là cảnh nhiều người xem nhớ nhất: không âm nhạc, không kỹ xảo, chỉ hai hòn đá và một cuộc nói chuyện về sự vô nghĩa.

Ý của phim lộ ra dần: nhánh đời "thành công" nhất cũng không hẳn hạnh phúc hơn. Evelyn ngôi sao màn bạc nhìn qua lớp kính, thấy Evelyn tiệm giặt với Waymond, và tiếc chính cuộc đời bình thường ấy.

Chiếc bánh vòng chứa tất cả: hư vô chủ nghĩa

Jobu Tupaki đã đặt "mọi thứ" vào một chiếc bánh mì vòng, biến nó thành hố đen nuốt mọi ý nghĩa. Lý luận của cô: nếu mọi khả năng đều xảy ra ở đâu đó, thì chẳng lựa chọn nào quan trọng, chẳng điều gì đáng kể. Thật ra Jobu không đi tìm cách huỷ diệt thế giới. Cô đi tìm một phiên bản người mẹ cũng nhìn thấy những gì mình thấy, để nói với cô rằng cô không sai, hoặc để cùng cô bước vào chiếc bánh.

Đây là trung tâm của phim: một cô con gái thấy đời vô nghĩa, và một người mẹ phải tìm ra lý do để níu con ở lại. Đa vũ trụ chỉ là cách phóng đại khoảng cách thế hệ thành chuyện vũ trụ.

Lời giải không phải sức mạnh mà là lòng tử tế

Bước ngoặt đến từ Waymond, người chồng hiền lành mà Evelyn vẫn coi là yếu đuối. Anh nói với bà, đại ý, rằng sự tử tế của anh không phải ngây thơ, mà là cách anh chiến đấu, vì anh đã chọn nhìn mặt tốt của mọi chuyện. Evelyn hiểu ra. Bà dùng khả năng nhảy vũ trụ không để đánh gục ai, mà để nhìn thấu nỗi đau của từng đối thủ và xoa dịu họ.

Ở cảnh cuối của phần chính, Evelyn níu Joy lại, nói rằng giữa vô số khả năng, bà vẫn muốn ở đây, với con. Không có phép màu nào xoá vô nghĩa đi. Phim chỉ đề nghị rằng chính vì vũ trụ không ban sẵn ý nghĩa, ý nghĩa nằm ở việc ta chọn quan tâm tới ai.

Câu chuyện bên ngoài màn ảnh: Quan Kế Huy

Thành công của phim gắn với một cuộc trở lại khiến nhiều người Việt chú ý. Quan Kế Huy sinh năm 1971 tại Sài Gòn trong một gia đình người Hoa, theo gia đình rời Việt Nam cuối thập niên 1970 rồi định cư ở Mỹ. Ông nổi tiếng từ bé với vai Short Round trong Indiana Jones and the Temple of Doom (1984) và Data trong The Goonies (1985), rồi gần như vắng bóng trên màn ảnh hàng chục năm vì ít có vai cho diễn viên gốc Á, chuyển sang làm phía sau máy quay. Vai Waymond mang về cho ông giải Oscar Nam diễn viên phụ năm 2023.

Cùng mùa giải, Dương Tử Quỳnh trở thành người châu Á đầu tiên đoạt Oscar Nữ diễn viên chính. Cả hai câu chuyện như một phiên bản đời thực của chủ đề phim: có những nhánh đời tưởng đã khép lại hoá ra vẫn còn mở.

So với các phim đa vũ trụ khác

Cũng cần nói rõ: đa vũ trụ trong phim là ẩn dụ, không phải vật lý. Trong thuyết đa thế giới của Hugh Everett, các nhánh không giao tiếp được với nhau và không ai "mượn" kỹ năng của phiên bản khác.

Góc nhìn hôm nay: chữa bệnh "giá như" bằng một đời bình thường

Thời mạng xã hội, ai cũng thấy hàng trăm phiên bản đời "đáng lẽ mình đã có" qua cuộc sống của người khác. Phim đưa cảm giác ấy tới cùng: cho Evelyn thấy hết các phiên bản tốt hơn, và để bà vẫn chọn tiệm giặt, hoá đơn thuế và gia đình lộn xộn của mình. Đó không phải sự cam chịu mà là một lựa chọn có ý thức.

Với các gia đình, phim còn là chất liệu tốt để nói chuyện giữa cha mẹ và con cái lớn: về kỳ vọng, về những ước mơ cha mẹ bỏ dở, về khoảng cách ngôn ngữ giữa thế hệ di cư và thế hệ lớn lên ở xứ người. Nên xem ít nhất hai lần; lần đầu theo kịp cốt truyện, lần hai mới thấy hết những chi tiết nhỏ cài sẵn từ cảnh tiệm giặt đầu phim.