A Christmas Carol (thường dịch là Bài ca Giáng sinh hoặc Hồn ma đêm Giáng sinh) là truyện vừa của Charles Dickens, in tháng 12/1843 tại London. Truyện kể về lão Ebenezer Scrooge keo kiệt, trong một đêm Giáng sinh được hồn ma người cộng sự cũ và ba hồn ma Giáng sinh dẫn đi xem lại quá khứ, hiện tại và một tương lai nơi lão chết cô độc. Sáng hôm sau, Scrooge tỉnh dậy và sống khác. Đây là một trong những câu chuyện được chuyển thể nhiều nhất lịch sử, và là mẫu gốc của kiểu truyện "xem lại cả đời mình trong một đêm".
Thông tin chính về tác phẩm
| Mục | Chi tiết |
|---|---|
| Tác giả | Charles Dickens (1812–1870) |
| Xuất bản | 19/12/1843, nhà Chapman & Hall, London; tranh minh hoạ của John Leech |
| Dung lượng | Truyện vừa, chia làm 5 "khúc" (stave), như các khổ của một bài hát mừng |
| Thời gian viết | Khoảng sáu tuần, từ tháng 10 đến đầu tháng 12/1843 |
| Đón nhận | 6.000 bản in đầu bán hết trước đêm Giáng sinh; vì Dickens chọn in đẹp, bán rẻ nên lãi ít hơn ông mong |
| Bản quyền | Đã thuộc phạm vi công cộng từ lâu |
Cốt truyện qua năm khúc
Khúc 1: Hồn ma Marley
Scrooge là chủ một văn phòng cho vay ở London, giàu nhưng bủn xỉn, lạnh lùng với cả cháu ruột Fred lẫn người thư ký Bob Cratchit đang run cầm cập vì lão tiếc than sưởi. Ai nhắc tới Giáng sinh, lão gạt đi bằng câu "Bah! Humbug!" (đại ý: vớ vẩn, lừa bịp). Đêm Giáng sinh, hồn ma Jacob Marley, cộng sự của lão đã chết đúng bảy năm, hiện về kéo theo sợi xích dài làm bằng két sắt, sổ cái và ví tiền. Marley nói đó là sợi xích lão tự rèn lúc sống, từng mắt một, và Scrooge cũng đang rèn một sợi còn dài hơn. Ba hồn ma sẽ đến, đó là cơ hội cuối cùng.
Khúc 2: Hồn ma Giáng sinh quá khứ
Hồn ma đầu tiên đưa Scrooge về tuổi thơ: cậu bé bị bỏ lại một mình ở trường nội trú những kỳ nghỉ lễ, cô em gái Fan đến đón về nhà. Rồi Scrooge thời học việc ở chỗ ông chủ Fezziwig hồn hậu, người tổ chức buổi tiệc khiêu vũ Giáng sinh vui vẻ cho mọi người làm. Cuối cùng là Belle, người yêu thời trẻ, trả lại lời hứa hôn vì thấy anh đã đem lòng tôn thờ một thứ khác: tiền. Scrooge già đứng xem, không chịu nổi, xin được đưa về.
Khúc 3: Hồn ma Giáng sinh hiện tại
Hồn ma thứ hai, to lớn và vui vẻ, dẫn Scrooge đi xem Giáng sinh năm ấy. Nhà Bob Cratchit nghèo nhưng đầm ấm quanh một con ngỗng nhỏ; cậu con út Tiny Tim chống nạng, ốm yếu. Scrooge hỏi Tim có sống được không, hồn ma đáp nếu mọi thứ không đổi thì chiếc ghế ấy sẽ trống. Ở nhà Fred, người ta vẫn nâng ly chúc Scrooge dù lão hắt hủi họ. Trước khi đi, hồn ma vén áo cho thấy hai đứa trẻ gầy guộc tên là Ngu dốt và Thiếu thốn, lời cảnh báo về những đứa trẻ bị xã hội bỏ rơi.
Khúc 4: Hồn ma Giáng sinh tương lai
Hồn ma cuối cùng không nói, chỉ chỉ tay. Scrooge thấy một người đàn ông vừa chết mà không ai thương tiếc: các nhà buôn bàn tán hờ hững, kẻ trộm bán cả rèm giường của người chết. Nhà Cratchit đang để tang Tiny Tim. Cuối cùng, trong một nghĩa địa hoang lạnh, Scrooge đọc thấy tên mình trên bia mộ. Lão van xin: những bóng hình này là những gì "sẽ" xảy ra hay chỉ là những gì "có thể" xảy ra?
Khúc 5: Buổi sáng Giáng sinh
Scrooge tỉnh dậy trên giường mình, mừng rỡ biết mình chưa lỡ ngày Giáng sinh. Lão gửi con gà tây lớn nhất cho nhà Cratchit mà không xưng tên, quyên tiền cho người nghèo, đến dự tiệc nhà Fred, tăng lương cho Bob. Dickens kể rằng Tiny Tim không chết, và Scrooge trở thành như người cha thứ hai của cậu. Truyện khép lại bằng lời chúc của Tiny Tim: "God bless Us, Every One!" (Chúa ban phước cho tất cả chúng ta).
Vì sao Dickens viết câu chuyện này
Năm 1843, Dickens đọc một báo cáo của Quốc hội Anh về tình trạng trẻ em lao động trong hầm mỏ và xưởng thợ, và đến thăm một "trường từ thiện" cho trẻ nghèo ở London. Ông từng định viết một tập sách mỏng kêu gọi cải cách, nhưng rồi chọn kể một câu chuyện, vì tin rằng truyện sẽ chạm tới người đọc mạnh hơn lời hô hào.
Chuyện ấy còn có gốc trong chính đời ông. Năm 12 tuổi, khi cha bị giam vì nợ, Dickens phải bỏ học đi làm trong xưởng dán nhãn lọ xi đánh giày. Hai đứa trẻ Ngu dốt và Thiếu thốn dưới áo hồn ma, và gia đình Cratchit, là thứ ông đã thấy tận mắt.
Có một câu nói phổ biến rằng Dickens "phát minh ra Giáng sinh". Thực ra phong trào khôi phục lễ Giáng sinh ở Anh đã diễn ra từ trước. Chính năm 1843 cũng là năm tấm thiệp Giáng sinh thương mại đầu tiên được in ở London. Truyện của Dickens góp phần lớn định hình Giáng sinh như một dịp sum họp gia đình và làm việc thiện, nhưng không tạo ra nó từ con số không.
Cấu trúc ba thời: kiểu truyện "xem lại đời mình"
Ba hồn ma tương ứng với ba câu hỏi mà ai cũng có thể tự đặt:
- Quá khứ: mình đã thành người thế này từ lúc nào, từ vết thương nào? Scrooge không sinh ra keo kiệt; lão từng là một cậu bé cô đơn sợ nghèo.
- Hiện tại: lúc này, quanh mình, ai đang khổ mà mình không nhìn thấy?
- Tương lai: nếu cứ thế này, đời mình sẽ kết thúc ra sao, và ai sẽ nhớ?
Điểm then chốt nằm ở câu hỏi cuối của Scrooge: tương lai ấy là định mệnh hay chỉ là khả năng? Dickens trả lời bằng cả câu chuyện: tương lai không cố định, nó tuỳ vào việc người ta có đổi khác hay không. Theo nghĩa đó, A Christmas Carol là một câu chuyện chống lại thuyết số mệnh.
Cấu trúc này về sau được mượn lại vô số lần, từ It's a Wonderful Life (1946), nơi George Bailey được cho xem thế giới vắng mình, tới những phim hiện đại cho nhân vật được thấy trước kết cục để quay đầu.
Các bản chuyển thể đáng biết
| Năm | Tác phẩm | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1853–1870 | Dickens tự đọc trước công chúng | Ông đọc truyện này trong nhiều buổi diễn đọc khắp Anh và Mỹ, đến tận năm mất |
| 1901 | Scrooge, or, Marley's Ghost | Phim câm Anh, một trong những bản điện ảnh đầu tiên còn lưu được |
| 1951 | Scrooge | Alastair Sim đóng Scrooge, thường được giới phê bình Anh coi là bản kinh điển |
| 1988 | Scrooged | Bill Murray, đưa câu chuyện vào giới truyền hình hiện đại |
| 1992 | The Muppet Christmas Carol | Michael Caine cùng các con rối Muppet, bám sát nguyên tác bất ngờ |
| 2009 | A Christmas Carol của Disney | Robert Zemeckis đạo diễn, Jim Carrey đóng Scrooge, dùng kỹ thuật ghi chuyển động |
| 2017 | The Man Who Invented Christmas | Phim kể chuyện Dickens viết cuốn sách trong sáu tuần |
Góc nhìn hôm nay: Scrooge ở trong mỗi người
Tên Scrooge đã thành danh từ chung trong tiếng Anh để chỉ người keo kiệt. Nhưng đọc kỹ, Dickens không vẽ một kẻ ác bẩm sinh mà một người bị nỗi sợ nghèo và cô đơn biến dạng dần qua năm tháng. Vì thế câu chuyện vẫn đúng hôm nay: người ta không cần ma để tự hỏi ba câu của ba hồn ma.
Truyện ngắn, đọc trong một buổi tối. Có nhiều bản dịch tiếng Việt; người đọc tiếng Anh có thể tìm nguyên bản miễn phí vì tác phẩm đã thuộc phạm vi công cộng. Ở London, Bảo tàng Charles Dickens tại số 48 phố Doughty, ngôi nhà ông sống cuối thập niên 1830, thường có hoạt động riêng vào mùa Giáng sinh.
Câu hỏi thường gặp
A Christmas Carol ra đời năm nào?
Truyện được Charles Dickens xuất bản ngày 19/12/1843 tại London, do nhà Chapman & Hall phát hành, có tranh minh hoạ của John Leech. 6.000 bản in đầu bán hết trước đêm Giáng sinh năm đó.
Ba hồn ma trong A Christmas Carol là ai?
Sau hồn ma Jacob Marley, Scrooge được ba hồn ma đến thăm: Hồn ma Giáng sinh quá khứ, Hồn ma Giáng sinh hiện tại và Hồn ma Giáng sinh tương lai. Mỗi hồn ma cho lão xem một phần đời: tuổi thơ cô đơn, cuộc sống của người quanh mình lúc ấy, và cái chết không ai thương tiếc.
Scrooge là người như thế nào?
Ebenezer Scrooge là một ông chủ cho vay giàu có, keo kiệt và lạnh lùng ở London. Sau đêm gặp ma, lão thay đổi, trở nên rộng lượng, giúp đỡ gia đình người thư ký Bob Cratchit. Tên Scrooge nay là từ chỉ người bủn xỉn trong tiếng Anh.
Tiny Tim có chết không?
Trong tương lai mà hồn ma thứ ba cho xem, Tiny Tim đã mất. Nhưng vì Scrooge thay đổi, Dickens viết rằng Tiny Tim không chết và Scrooge trở thành như người cha thứ hai của cậu.
Thông điệp chính của A Christmas Carol là gì?
Tương lai không cố định; một người có thể đổi khác dù đã già, và lòng tốt với người nghèo, đặc biệt là trẻ em, là thước đo của một đời sống. Dickens viết truyện này một phần để lên tiếng về tình trạng trẻ em nghèo ở Anh thập niên 1840.
