Xem tướng: từ sách tướng pháp cổ đến tướng học phrenology bị bác bỏ

Xem tướng là việc đoán tính cách và số phận qua khuôn mặt, dáng người, bàn tay, có mặt ở cả phương Đông (các sách tướng pháp như Ma Y thần tướng, Liễu Trang tướng pháp) lẫn phương Tây (từ sách mang tên Aristotle đến Lavater và tướng học sọ não phrenology của Franz Joseph Gall). Phrenology từng rất thịnh ở thế kỷ 19 rồi bị khoa học bác bỏ hoàn toàn. Tâm lý học hiện đại xác nhận con người có đánh giá người khác qua gương mặt rất nhanh, nhưng các đánh giá ấy phần lớn không chính xác và dễ dẫn tới định kiến.

Xem tướng ở phương Đông: từ Tuân Tử đến Ma Y

Nghề xem tướng ở Trung Hoa có từ rất sớm. Điều thú vị là tài liệu cổ nổi tiếng nhất nhắc đến nó lại là một bài phản bác: thiên Phi tướng (chống xem tướng) của Tuân Tử, thế kỷ 3 trước Công nguyên. Tuân Tử viết rằng xem hình dạng không bằng xét lòng, xét lòng không bằng chọn đường lối mình theo. Ông dẫn ra hàng loạt bậc thánh hiền có hình dạng kỳ quặc và những bạo chúa có dung mạo đẹp đẽ, để chứng minh dáng vẻ không nói gì về đức hạnh.

Dù vậy, tướng pháp vẫn phát triển. Các bộ sách tiêu biểu:

• Ma Y thần tướng: tương truyền của Ma Y đạo giả, người được kể là thầy của Trần Đoàn (thế kỷ 10). Cũng như nhiều sách thuật số, việc gán tác giả là truyền thống, không chắc chắn.
• Liễu Trang tướng pháp: gắn với Viên Củng (hiệu Liễu Trang) đời Minh, người được kể là xem tướng cho Yên vương Chu Đệ trước khi ông lên ngôi.
• Thần tướng toàn biên: bộ tổng hợp đời Minh, gom nhiều thuyết trước đó.

Các sách này chia gương mặt thành "tam đình" (trán, mũi, cằm), "ngũ quan" (tai, mày, mắt, mũi, miệng), "mười hai cung" giống lá số tử vi, rồi gán cho từng nét ý nghĩa: trán cao rộng là thông minh, tai dày là có phúc, và vô số quy tắc khác.

Tục ngữ Việt: hai chiều

Người Việt có câu "trông mặt mà bắt hình dong", nhưng cũng có những câu ngược lại rất mạnh: "tốt gỗ hơn tốt nước sơn", "cái nết đánh chết cái đẹp", "chớ thấy áo cà sa mà ngỡ là ông sư". Kho tục ngữ, như thường lệ, giữ cả niềm tin lẫn sự hoài nghi.

Phương Tây: từ Aristotle giả danh đến Lavater

Ở Hy Lạp cổ có tác phẩm Physiognomonica, từng được gán cho Aristotle nhưng giới nghiên cứu cho là của người theo trường phái ông viết sau. Nó so người với thú: ai có nét giống sư tử thì can đảm, giống cáo thì xảo quyệt. Lối nghĩ này sống dai qua thời Trung cổ và Phục hưng.

Cuối thế kỷ 18, mục sư Thuỵ Sĩ Johann Kaspar Lavater xuất bản bộ Physiognomische Fragmente (1775–1778), đầy tranh khắc chân dung kèm lời bình tính cách. Bộ sách cực kỳ ăn khách, được dịch ra nhiều thứ tiếng và in lại liên tục, biến việc "đọc mặt" thành một thú vui thời thượng của giới có học ở châu Âu.

Một giai thoại có thật: Charles Darwin kể trong tự truyện rằng thuyền trưởng FitzRoy suýt không nhận ông lên tàu Beagle (1831) vì là người tin vào thuật xem tướng của Lavater, FitzRoy ngờ rằng một người có cái mũi như Darwin khó có đủ nghị lực cho chuyến đi. Chuyến đi ấy về sau dẫn tới thuyết tiến hoá.

Phrenology: "khoa học" đo u sọ

Khoảng năm 1800, bác sĩ người Đức Franz Joseph Gall đưa ra một học thuyết có vẻ rất khoa học. Ông cho rằng:

1. Não là cơ quan của tâm trí.
2. Não gồm nhiều "cơ quan" nhỏ, mỗi cơ quan phụ trách một năng lực hay phẩm chất (yêu con cái, tham ăn, tự tôn, thích tranh đấu…).
3. Cơ quan nào phát triển thì to lên, đẩy hộp sọ phồng ra.
4. Vậy sờ u lồi lõm trên sọ là đọc được tính cách.

Học trò và cộng sự của ông là Johann Spurzheim phổ biến học thuyết ra khắp châu Âu và Mỹ dưới tên phrenology. Thế kỷ 19, người ta đem đầu đi "đo" như đi khám bệnh; tượng đầu sứ chia ô có ghi tên các "cơ quan" được bày bán khắp nơi.

Vì sao phrenology sụp đổ

• Thí nghiệm của Flourens (thập niên 1820): nhà sinh lý học Pháp Pierre Flourens cắt bỏ từng phần não ở động vật và không thấy những "cơ quan" như Gall mô tả.
• Hộp sọ không theo hình não: độ dày xương sọ khác nhau giữa người và giữa các vùng, nên u trên sọ không phản ánh hình dạng bề mặt não.
• Bằng chứng chọn lọc: người làm phrenology chỉ nhắc những ca khớp, phớt lờ ca không khớp.

Điều trớ trêu là một ý của Gall lại đúng: các vùng não có chức năng chuyên biệt. Năm 1861, Paul Broca xác định được vùng não liên quan tới ngôn ngữ nói qua khám nghiệm bệnh nhân. Nhưng vùng Broca không có gì giống "cục u ngôn ngữ" trên sọ. Khoa học giữ lại câu hỏi đúng, vứt đi câu trả lời sai.

Lombroso và cái giá của "tướng tội phạm"

Năm 1876, bác sĩ người Ý Cesare Lombroso xuất bản L'uomo delinquente (Người phạm tội), cho rằng tội phạm bẩm sinh có thể nhận ra qua nét mặt, hình sọ, như một dạng "lại giống" người nguyên thủy. Năm 1913, bác sĩ Anh Charles Goring công bố The English Convict, so sánh khoảng ba nghìn tù nhân với nhóm đối chứng (sinh viên, binh sĩ…) và không tìm thấy một "kiểu người tội phạm" nào về hình thể.

Dù vậy, lối nghĩ "đọc được người xấu qua mặt" đã kịp gây hại: nó được dùng để biện hộ cho định kiến chủng tộc và phân biệt đối xử ở nhiều nơi. Đến thế kỷ 21, một số bài báo khẳng định máy tính có thể nhận ra "tội phạm" qua ảnh chân dung đã bị giới nghiên cứu phê phán gay gắt vì lặp lại đúng sai lầm của Lombroso bằng công cụ mới.

Tâm lý học hiện đại: ấn tượng nhanh, nhưng hay sai

Năm 2006, Janine Willis và Alexander Todorov (Đại học Princeton) cho thấy người ta hình thành ấn tượng về độ đáng tin, năng lực, sự hiền lành của một gương mặt chỉ trong khoảng một phần mười giây, và nhìn lâu hơn cũng không làm ấn tượng thay đổi nhiều. Trong cuốn Face Value (2017), Todorov tổng kết hàng chục năm nghiên cứu: ấn tượng ấy rất nhất quán giữa người này với người khác, nhưng độ chính xác khi đối chiếu với hành vi thật thì thấp. Chúng còn thay đổi theo ánh sáng, góc chụp, biểu cảm nhất thời.

Những rủi ro thật

• Tuyển dụng, chọn bạn đời theo tướng: dễ loại người tốt và tin nhầm người xấu, đồng thời là một dạng phân biệt đối xử.
• Phẫu thuật thẩm mỹ để "đổi tướng": nâng mũi "cho tài lộc", gọt cằm "cho hậu vận". Phẫu thuật nào cũng có rủi ro y khoa thật, cần được cân nhắc với bác sĩ có chuyên môn, vì lý do sức khoẻ và thẩm mỹ chứ không vì lời đoán vận.
• Tự ti: bị phán "tướng khắc chồng", "tướng nghèo" có thể ám ảnh một người nhiều năm.

Góc nhìn hôm nay

Sách tướng pháp cổ và tượng đầu phrenology đều là hiện vật đáng xem của lịch sử tư tưởng: chúng cho thấy con người luôn muốn đọc được người khác chỉ bằng một cái nhìn. Bài học Tuân Tử để lại từ hơn hai nghìn năm trước vẫn đúng: muốn biết một người, hãy xem cách họ sống và làm việc theo thời gian. Muốn đọc thêm, có thể tìm Face Value của Alexander Todorov, các chương về phrenology trong sách lịch sử khoa học thần kinh, và bản dịch thiên Phi tướng trong sách Tuân Tử.