Kinh Dịch (Chu Dịch) vốn là một cuốn sách bói của nhà Chu, gồm 64 quẻ, mỗi quẻ sáu hào, kèm những lời đoán ngắn gọn, phần lõi được hình thành khoảng cuối thiên niên kỷ 2 đến đầu thiên niên kỷ 1 trước Công nguyên. Qua nhiều thế kỷ, các lớp chú giải gọi là Thập dực (mười cánh) biến nó thành một tác phẩm triết học về sự biến đổi, và đến đời Hán, Dịch được xếp đứng đầu Ngũ kinh của Nho giáo. Một cuốn sách vừa dùng để gieo quẻ vừa được học như triết học: chính sự kép ấy là chỗ cần đọc cho tỉnh.
Hai lớp văn bản: kinh và truyện
Kinh Dịch không phải một tác phẩm viết một lần. Nó gồm hai lớp rất khác nhau về thời đại và tính chất:
| Lớp | Nội dung | Niên đại theo giới nghiên cứu | Tính chất |
|---|---|---|---|
| Phần kinh | 64 quẻ, lời quẻ (quái từ), lời hào (hào từ) | khoảng đời Tây Chu | sách bói: lời đoán ngắn, nhiều hình ảnh, nhiều chữ "cát, hung, hối, lận" |
| Phần truyện (Thập dực) | Thoán truyện, Tượng truyện, Văn ngôn, Hệ từ, Thuyết quái, Tự quái, Tạp quái… | khoảng cuối Chiến Quốc đến đầu Hán | chú giải triết học, đạo đức, vũ trụ luận |
Truyền thống kể rằng Phục Hy vạch tám quẻ đơn (bát quái), Chu Văn Vương khi bị giam ở Dữu Lý chồng thành 64 quẻ và viết lời quẻ, Chu Công viết lời hào, Khổng Tử viết Thập dực. Đây là truyền thống, không phải sử liệu. Từ đời Tống, Âu Dương Tu đã nghi ngờ Khổng Tử là tác giả phần Hệ từ; giới nghiên cứu ngày nay nhìn chung cho rằng Thập dực do nhiều người, nhiều thời viết nên.
Khảo cổ thế kỷ 20 làm bức tranh phong phú hơn. Bản Chu Dịch chép trên lụa tìm thấy năm 1973 trong mộ Mã Vương Đôi (Trường Sa, mộ chôn năm 168 trước Công nguyên) có thứ tự quẻ khác hẳn bản lưu truyền. Các thẻ tre thời Chiến Quốc do Bảo tàng Thượng Hải sưu tập cũng chứa một bản Chu Dịch sớm. Những phát hiện ấy cho thấy văn bản từng có nhiều dạng trước khi được cố định.
Bói thời Thương – Chu: từ xương rùa đến cỏ thi
Trước Chu Dịch, nhà Thương bói bằng cách nung mai rùa, xương bò rồi đọc vết nứt; lời hỏi và lời đáp được khắc lên chính mảnh xương, nhờ đó ta có giáp cốt văn, dạng chữ Hán sớm nhất được biết. Nhà Chu phát triển thêm cách bói bằng cỏ thi: chia, đếm các que cỏ theo một quy trình để ra từng hào, sáu hào thành một quẻ.
Thiên Hệ từ (thượng) mô tả quy trình ấy, mở đầu bằng câu "Đại diễn chi số ngũ thập, kỳ dụng tứ thập hữu cửu" (số đại diễn là năm mươi, dùng bốn mươi chín). Một điều thú vị cho người thích toán: phép cỏ thi và phép gieo ba đồng xu (xuất hiện muộn hơn) cho xác suất khác nhau. Với cỏ thi, hào "lão âm" (âm biến) chỉ ra với xác suất 1/16, còn "lão dương" là 3/16; với đồng xu, cả hai đều là 1/8. Người xưa có lẽ không tính xác suất, nhưng hai cách bói "cùng một sách" thực ra cho ra những tập kết quả có phân bố khác nhau.
Từ sách bói thành triết học
Bước ngoặt nằm ở Thập dực. Các tác giả của nó đọc 64 quẻ như một mô hình về sự biến đổi của trời đất và đời người. Một số câu đã trở thành tư tưởng nền của văn hoá Đông Á:
- "Nhất âm nhất dương chi vị đạo" (một âm một dương gọi là đạo), Hệ từ thượng.
- "Cùng tắc biến, biến tắc thông, thông tắc cửu" (cùng thì biến, biến thì thông, thông thì lâu dài), Hệ từ hạ.
- "Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức" (trời vận hành mạnh mẽ, người quân tử theo đó tự cường không ngừng), Tượng truyện quẻ Càn.
- "Địa thế khôn, quân tử dĩ hậu đức tải vật" (thế đất là thuận, người quân tử theo đó lấy đức dày mà chở muôn vật), Tượng truyện quẻ Khôn.
Hai câu cuối nay là phương châm của Đại học Thanh Hoa (Bắc Kinh): "tự cường bất tức, hậu đức tải vật". Ở các câu này không còn chút gì của bói toán, chỉ còn lời khuyên về cách sống.
Người giỏi Dịch thì không bói
Ngay từ thời cổ, đã có người nói rõ điều này. Tuân Tử, trong thiên Đại lược, viết: "Thiện vi Dịch giả bất chiêm", người giỏi Dịch thì không bói. Ý là người hiểu được lẽ biến đổi thì tự biết cách ứng xử, không cần gieo quẻ. Trong Luận ngữ (thiên Thuật nhi), Khổng Tử được ghi là nói: cho ta thêm mấy năm, đến năm mươi tuổi học Dịch thì có thể không mắc lỗi lớn. Câu này có dị bản (một bản đọc chữ "Dịch" thành chữ "diệc", nghĩa là "cũng"), nên các học giả còn bàn; nhưng cách hiểu phổ biến là Khổng Tử coi Dịch như sách để học và tu thân.
Kinh Dịch và phương Tây
- Leibniz và hệ nhị phân: nhà toán học Đức Gottfried Wilhelm Leibniz đã nghiên cứu hệ đếm nhị phân từ cuối thế kỷ 17. Khi nhà truyền giáo Joachim Bouvet ở Trung Hoa gửi cho ông sơ đồ 64 quẻ theo cách xếp của Thiệu Ung (đời Tống), Leibniz thấy cách xếp ấy tương ứng với dãy số nhị phân từ 0 đến 63, và năm 1703 ông công bố bài giải thích số học nhị phân có nhắc tới điều này. Kinh Dịch không "phát minh" máy tính; nó là một cấu trúc tổ hợp mà Leibniz nhận ra trùng với hệ nhị phân của ông.
- Bản dịch Richard Wilhelm và Carl Jung: bản dịch tiếng Đức của Richard Wilhelm (1924) và bản tiếng Anh từ đó (1950) có lời tựa của nhà tâm lý học Carl Jung, người dùng Kinh Dịch để minh hoạ khái niệm "đồng bộ tính" (synchronicity) của ông. Đó là quan điểm cá nhân của Jung, không được tâm lý học thực nghiệm xác nhận.
Kinh Dịch ở Việt Nam
Là đứng đầu Ngũ kinh, Kinh Dịch có mặt trong chương trình học và thi cử Nho học Việt Nam hàng thế kỷ. Ở thế kỷ 20 có hai bản dịch, chú giải tiếng Việt quen thuộc: Chu Dịch của Phan Bội Châu, soạn trong những năm cuối đời ông ở Huế, và Kinh Dịch của Ngô Tất Tố. Đọc hai bản này cạnh nhau là một cách tốt để thấy các nhà nho Việt hiểu Dịch như một sách triết học về thời thế và đạo làm người.
Khoa học nói gì về việc gieo quẻ
Nhìn bằng con mắt khoa học, việc gieo quẻ là một quá trình ngẫu nhiên: cách chia cỏ thi hay rơi của đồng xu không chứa thông tin về tương lai của người hỏi. Không có nghiên cứu có đối chứng nào cho thấy quẻ dự báo đúng sự kiện hơn mức ngẫu nhiên.
Điều mà quẻ có thể làm là gợi ý suy nghĩ: lời quẻ giàu hình ảnh, đa nghĩa, buộc người đọc tự diễn giải, và trong lúc diễn giải người ta nhìn lại tình huống của mình từ một góc khác. Đây là chức năng của bất kỳ câu hỏi gợi mở nào, không phải sức mạnh tiên tri. Biết điều này giúp tránh hai cực đoan: coi Dịch là mê tín vô giá trị, hay coi quẻ là lời phán phải theo.
Rủi ro thật nằm ở cực thứ hai: để một quẻ quyết định chuyện đầu tư, chữa bệnh, cưới hỏi, ký hợp đồng. Không lời quẻ nào thay được thông tin, chuyên môn và sự bàn bạc.
Góc nhìn hôm nay
Kinh Dịch đáng đọc như một kinh điển triết học: nó dạy rằng mọi thứ đều biến đổi, rằng cực thịnh thì suy, rằng trong khó khăn có đường thông. Những câu như "tự cường bất tức" hay "cùng tắc biến" vẫn là lời khuyên sống tốt mà không cần tin vào bói. Muốn bắt đầu, nên chọn bản có chú giải kỹ (Phan Bội Châu, Ngô Tất Tố, hoặc Kinh Dịch – Đạo của người quân tử của Nguyễn Hiến Lê), đọc phần Hệ từ trước, rồi mới đọc từng quẻ.
Câu hỏi thường gặp
Kinh Dịch là sách gì?
Kinh Dịch là kinh điển Trung Hoa gồm 64 quẻ với lời quẻ, lời hào, vốn là sách bói nhà Chu. Các lớp chú giải gọi là Thập dực biến nó thành sách triết học về sự biến đổi, đứng đầu Ngũ kinh của Nho giáo từ đời Hán.
Ai là tác giả Kinh Dịch?
Theo truyền thống, Phục Hy vạch bát quái, Văn Vương viết lời quẻ, Chu Công viết lời hào, Khổng Tử viết Thập dực. Giới nghiên cứu hiện đại cho rằng sách hình thành qua nhiều thế kỷ, do nhiều người viết, và việc Khổng Tử viết Thập dực rất đáng ngờ.
Kinh Dịch có phải sách bói không?
Phần kinh vốn là sách bói, nhưng phần truyện là triết học. Tuân Tử từng nói người giỏi Dịch thì không bói. Ngày nay, các nhà nghiên cứu đọc Kinh Dịch chủ yếu như tác phẩm tư tưởng về sự biến đổi và đạo làm người.
Kinh Dịch có liên quan đến hệ nhị phân không?
Leibniz nhận ra sơ đồ 64 quẻ theo cách xếp của Thiệu Ung tương ứng với dãy số nhị phân từ 0 đến 63, và nhắc tới điều này khi công bố bài về số học nhị phân năm 1703. Nhưng ông đã nghiên cứu nhị phân từ trước đó.
Gieo quẻ Kinh Dịch có đoán được tương lai không?
Không có bằng chứng khoa học cho thấy gieo quẻ dự báo đúng hơn ngẫu nhiên. Lời quẻ đa nghĩa có thể giúp người đọc nhìn lại tình huống từ góc khác, nhưng không thay được thông tin và chuyên môn khi ra quyết định.
