Xem tuổi vợ chồng: tục lệ cũ và những cuộc hôn nhân bị ngăn cản

Xem tuổi vợ chồng là tục so tuổi, so mệnh của đôi trai gái trước khi cưới, có gốc từ lễ vấn danh trong nghi thức cưới hỏi cổ truyền: nhà trai hỏi tên tuổi, ngày sinh cô gái để xem có hợp hay không. Tục này từng là chuyện thường ở Trung Hoa, Việt Nam, Hàn Quốc, Ấn Độ, và đến nay vẫn khiến nhiều đôi yêu nhau bị gia đình ngăn cản vì "khắc tuổi". Không có nghiên cứu nào cho thấy tuổi hay mệnh dự báo được hôn nhân hạnh phúc, trong khi khoa học về hôn nhân đã chỉ ra những yếu tố thật sự quan trọng.

Từ lễ vấn danh đến chuyện "hợp tuổi"

Nghi lễ cưới hỏi cổ truyền theo sách lễ Trung Hoa gồm sáu bước (lục lễ). Bước thứ hai, vấn danh, là nhà trai hỏi tên và ngày giờ sinh của cô gái. Ý nghĩa ban đầu là để bói xem việc kết hôn có thuận không; nếu tốt, nhà trai báo lại ở bước kế tiếp (nạp cát, "báo điều tốt"). Như vậy ngay từ trong cấu trúc nghi lễ, việc xem số đã được gắn vào hôn nhân.

Ở Việt Nam, sáu lễ dần được giản lược, nhưng tục xem tuổi vẫn sống dai. Các cách so thường gặp: so con giáp (có những cặp con giáp bị coi là "xung"), so mệnh ngũ hành theo năm sinh (sinh hay khắc), có khi so cả tám chữ năm tháng ngày giờ. Bài viết này cố ý không liệt kê những tuổi nào bị coi là hợp hay khắc: đó chính là loại thông tin đã chia rẽ không ít đôi lứa.

Kho tục ngữ Việt thì chú trọng điều khác hẳn: "Lấy vợ xem tông, lấy chồng xem giống" nói về nề nếp gia đình; "Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn" nói về sự đồng lòng. Không câu nào bảo chọn người theo con giáp.

Ở các nền văn hoá khác

Điểm chung đáng chú ý: ở hầu hết các nơi, gánh nặng của tục so hợp đổ lên phụ nữ nhiều hơn. Cô gái "tuổi khắc chồng", cô gái "manglik", cô gái "phạm kim lâu" là những cụm từ có thật, còn những nhãn tương tự dành cho đàn ông thì hiếm hơn nhiều.

Những cuộc hôn nhân bị ngăn cản

Báo chí Việt Nam nhiều năm qua đăng không ít câu chuyện: đôi trẻ yêu nhau nhiều năm, đã ra mắt hai họ, rồi bị gia đình một bên phản đối vì thầy nói "tuổi xung", "mệnh khắc, lấy nhau sẽ mất người". Có đôi chia tay trong đau khổ; có đôi cưới trong sự lạnh nhạt của gia đình; có người rơi vào khủng hoảng tinh thần. Những câu chuyện này không cần thêm thắt để thấy cái giá thật: một phép so tuổi không kiểm chứng được có thể quyết định đời hai con người.

Pháp luật Việt Nam đặt nguyên tắc rõ ràng. Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định việc kết hôn do nam và nữ tự nguyện quyết định, khi đủ điều kiện (nam từ đủ 20 tuổi, nữ từ đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự, không thuộc các trường hợp bị cấm). Điều 5 của luật này cấm các hành vi tảo hôn, cưỡng ép kết hôn, lừa dối kết hôn và cản trở kết hôn. Gia đình có quyền khuyên bảo, nhưng quyết định là của đôi trẻ.

Khoa học nói gì về một cuộc hôn nhân bền

Chưa có nghiên cứu nghiêm túc nào cho thấy cặp "hợp tuổi" theo con giáp hay ngũ hành bền hơn cặp "khắc tuổi". Ngược lại, tâm lý học hôn nhân đã tích luỹ nhiều thập kỷ dữ liệu về những gì thật sự liên quan tới hạnh phúc và đổ vỡ.

Nhà tâm lý học John Gottman và cộng sự (Đại học Washington) quan sát hàng nghìn cặp đôi qua nhiều năm, đặc biệt cách họ cãi nhau. Ông mô tả bốn kiểu giao tiếp thường đi trước đổ vỡ, gọi hình tượng là "bốn kỵ sĩ":

1. Chỉ trích con người thay vì nói về hành vi cụ thể.
2. Khinh miệt: mỉa mai, chế giễu, đảo mắt; theo Gottman đây là dấu hiệu đáng lo nhất.
3. Phòng thủ: luôn chống chế, không nhận phần mình.
4. Im lặng tường đá: rút lui, không đáp lại.

Các con số "dự đoán chính xác ly hôn tới hơn 90%" hay được trích về nghiên cứu của Gottman thực ra đã bị phê bình về phương pháp, vì mô hình được xây trên chính dữ liệu dùng để kiểm tra. Nhưng ý chính được nhiều nghiên cứu khác ủng hộ: cách hai người đối xử với nhau hằng ngày, cách họ xử lý bất đồng, sự tôn trọng và ân cần, nói lên nhiều điều về tương lai của cuộc hôn nhân hơn bất cứ thứ gì được tính từ ngày sinh.

Các yếu tố khác đã được nghiên cứu: sức khoẻ tinh thần, áp lực kinh tế, bạo lực gia đình, nghiện rượu, sự ủng hộ hay can thiệp quá mức của gia đình hai bên. Đó là những thứ đáng để hai người cùng nhìn thẳng trước khi cưới.

Góc nhìn hôm nay: nói chuyện với cha mẹ thế nào

Khi cha mẹ phản đối vì tuổi, phần lớn không phải vì họ muốn ngăn hạnh phúc của con, mà vì lo. Vài cách tiếp cận có thể giúp:

• Hỏi về nỗi lo thật: cha mẹ sợ điều gì cụ thể (con khổ, con bệnh, mất người)? Trả lời bằng những gì hai người đang làm: sức khoẻ, công việc, kế hoạch sống.
• Để thời gian làm chứng: cho gia đình thấy cách hai người đối xử với nhau, cách giải quyết bất đồng.
• Nhờ người có uy tín trong họ hàng, người cha mẹ tin, đứng ra nói giúp.
• Tôn trọng mà không nhượng bộ quyết định cốt lõi: có thể nhường chuyện chọn ngày cưới; chuyện cưới hay không là quyền của đôi trẻ theo luật.
• Tìm hỗ trợ từ chuyên gia tư vấn tâm lý, hôn nhân gia đình nếu mâu thuẫn kéo dài, căng thẳng.

Muốn đọc thêm: sách của John Gottman và Nan Silver, The Seven Principles for Making Marriage Work (1999), một cuốn phổ thông dễ đọc dựa trên các nghiên cứu của ông; phần cưới hỏi trong Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính để hiểu lục lễ và tục xem tuổi trong bối cảnh lịch sử.