Vùng xanh (Blue Zones) là tên gọi những vùng được cho là có tỉ lệ người sống trên trăm tuổi cao bất thường: Sardinia (Ý), Okinawa (Nhật Bản), Nicoya (Costa Rica), Ikaria (Hy Lạp) và cộng đồng Cơ Đốc Phục Lâm ở Loma Linda (Mỹ). Khái niệm này rất nổi tiếng nhờ sách báo và phim tài liệu, nhưng số liệu tuổi thọ ở một số vùng đã bị các nhà nhân khẩu học chất vấn nghiêm túc, vì giấy tờ khai sinh không đáng tin.
Chữ "vùng xanh" ra đời thế nào
Đầu những năm 2000, bác sĩ Gianni Pes và nhà nhân khẩu học Michel Poulain nghiên cứu tuổi thọ ở đảo Sardinia. Họ kiểm tra từng hồ sơ người trên trăm tuổi và khoanh những làng có nhiều cụ thọ trên bản đồ bằng mực xanh. Bài báo năm 2004 của họ về vùng núi Barbagia ở Sardinia, nơi đàn ông sống thọ bất thường so với phần còn lại của nước Ý, là nơi chữ "blue zone" được dùng lần đầu.
Năm 2005, nhà báo Dan Buettner viết bài trang bìa cho tạp chí National Geographic về bí quyết sống lâu, nối Sardinia với Okinawa và Loma Linda. Ông mở rộng danh sách thêm Nicoya và Ikaria, rồi viết sách The Blue Zones (2008). Từ đó "Blue Zones" trở thành một thương hiệu, có cả công ty tư vấn cho các thành phố và loạt phim tài liệu Live to 100 (2023) trên Netflix.
Năm vùng xanh và điều được cho là đặc biệt
| Vùng | Quốc gia | Điểm thường được nhắc |
|---|---|---|
| Barbagia, Ogliastra (Sardinia) | Ý | Nhiều cụ ông trên trăm tuổi, nghề chăn cừu đi bộ đường núi, gia đình nhiều thế hệ |
| Okinawa | Nhật Bản | Ăn nhiều rau, khoai lang, đậu phụ; tục ăn lưng lửng; các nhóm bạn gắn bó suốt đời |
| Bán đảo Nicoya | Costa Rica | Tỉ lệ đàn ông sống tới 90 cao; ăn ngô, đậu; gắn bó gia đình |
| Đảo Ikaria | Hy Lạp | Chế độ ăn Địa Trung Hải, ngủ trưa, nhịp sống chậm |
| Loma Linda, California | Mỹ | Cộng đồng tôn giáo không hút thuốc, không rượu, nhiều người ăn chay |
Buettner tổng hợp thành "Power 9", chín thói quen chung: vận động tự nhiên trong ngày, có mục đích sống, có cách giảm căng thẳng, ăn tới khi gần no thì dừng, ăn nhiều thực vật, uống rượu vang điều độ (trừ Loma Linda), thuộc về một cộng đồng tín ngưỡng, đặt gia đình lên trước và có nhóm bạn lành mạnh.
Phía chất vấn: số liệu có đáng tin không
Nghiên cứu của Saul Newman
Nhà nghiên cứu Saul Newman (Đại học College London, sau ở Oxford) công bố từ năm 2019 một loạt phân tích, ban đầu dưới dạng bản thảo chưa bình duyệt, rồi thu hút sự chú ý lớn. Ông chỉ ra một mô hình khó chịu: những nơi có nhiều người "siêu thọ" lại thường là nơi nghèo, tuổi thọ trung bình không cao, tỉ lệ biết chữ thấp, giấy khai sinh không có hoặc mới được lập. Ông cho rằng một phần đáng kể các kỷ lục tuổi thọ có thể do sai sót hồ sơ, nhầm người, hoặc gian lận để lĩnh lương hưu. Công trình này nhận giải Ig Nobel năm 2024 ở hạng mục nhân khẩu học, một giải hài hước nhưng trao cho nghiên cứu có thật.
Những trường hợp cụ thể
- Nhật Bản năm 2010: khi chính quyền rà soát, phát hiện rất nhiều người trên trăm tuổi trong sổ sách thực ra đã mất từ lâu hoặc không tìm thấy. Trường hợp gây chấn động là cụ ông Sogen Kato ở Tokyo, được ghi là người đàn ông thọ nhất thành phố, nhưng khi tới thăm thì phát hiện ông đã mất khoảng ba mươi năm trước, gia đình vẫn lĩnh lương hưu.
- Okinawa: hồ sơ hộ tịch ở đây từng bị thất lạc nhiều vào giữa thế kỷ 20 và được lập lại sau, nên tuổi của nhiều cụ khó đối chiếu. Thêm nữa, từ khoảng năm 2000, thứ hạng tuổi thọ của đàn ông Okinawa so với các tỉnh khác của Nhật tụt mạnh, khi lối sống và chế độ ăn thay đổi.
- Nicoya: một số nghiên cứu sau ghi nhận lợi thế tuổi thọ của vùng này đang mờ dần ở các thế hệ trẻ hơn.
Phía bảo vệ
Poulain, Pes và cộng sự phản bác rằng ở Sardinia, họ đã kiểm chứng tuổi rất kỹ, đối chiếu sổ rửa tội của nhà thờ, sổ hộ tịch, hồ sơ quân dịch, gặp tận nơi từng cụ. Họ cho rằng không thể lấy sai sót ở nơi này để phủ nhận nơi khác. Loma Linda thì dựa trên các nghiên cứu sức khoẻ dài hạn về người Cơ Đốc Phục Lâm, với dữ liệu tương đối tốt.
Nói gọn: không nên coi mọi vùng xanh là bằng chứng chắc chắn như nhau. Sardinia và Loma Linda có cơ sở dữ liệu vững hơn; Okinawa, Nicoya, Ikaria bị chất vấn nhiều hơn. Cuộc tranh luận vẫn đang tiếp diễn.
Thứ còn đứng vững dù số liệu bị nghi
Dù các kỷ lục cá biệt có sai, nhiều lời khuyên của vùng xanh lại trùng với những gì dịch tễ học đã ghi nhận từ các nghiên cứu lớn ở nhiều nơi:
| Thói quen | Bằng chứng ngoài vùng xanh |
|---|---|
| Không hút thuốc | Một trong những yếu tố có bằng chứng mạnh nhất về tuổi thọ |
| Vận động đều đặn | Liên quan tới giảm bệnh tim mạch, tiểu đường, nhiều loại ung thư |
| Ăn nhiều rau, đậu, ngũ cốc nguyên hạt | Phù hợp với khuyến nghị dinh dưỡng của nhiều tổ chức y tế |
| Quan hệ xã hội gắn bó | Cô đơn, cô lập xã hội được nhiều nghiên cứu gắn với nguy cơ tử vong cao hơn |
| Uống rượu | Bằng chứng gần đây nghiêng về hướng uống càng ít càng tốt; lời khuyên "rượu vang mỗi ngày" không còn được ủng hộ rộng rãi |
Điều cần nhớ: tuổi thọ phụ thuộc rất nhiều vào thứ một người không tự chọn được, như di truyền, nơi sinh ra, điều kiện y tế, mức sống. Bởi vậy không nên biến vùng xanh thành công thức "làm đúng chín điều thì sống trăm tuổi", và không nên trách người mắc bệnh là "sống sai".
Liên hệ với Việt Nam
Người Việt có truyền thống mừng thọ, lên lão, quý người già. Báo chí hay đưa tin về những cụ "thọ 110, 120 tuổi" ở vùng sâu. Bài học từ cuộc tranh luận về vùng xanh là: con số tuổi ở những nơi giấy tờ khai sinh không có từ đầu cần được đón nhận thận trọng. Các tổ chức ghi nhận kỷ lục tuổi thọ quốc tế thường đòi giấy tờ lập từ thời trẻ để xác minh.
Trong ngũ phúc của Kinh Thư, "thọ" đứng đầu, nhưng ngay sau đó là "khang ninh": sống lâu mà khoẻ, lòng yên. Có lẽ đó cũng là điều mà các nhà nghiên cứu lão khoa hôm nay muốn nhấn mạnh khi nói về tuổi thọ khoẻ mạnh thay vì chỉ số năm.
Đọc thêm
- Dan Buettner, The Blue Zones: đọc như một phóng sự, với đầy đủ tinh thần phê phán.
- Các bài viết và phỏng vấn của Saul Newman về sai số dữ liệu tuổi thọ, và phản hồi của nhóm Poulain – Pes.
- Các nghiên cứu Adventist Health Study về cộng đồng Loma Linda.
Câu hỏi thường gặp
Blue Zones là gì?
Blue Zones, hay vùng xanh, là những vùng được cho là có nhiều người sống thọ bất thường: Sardinia, Okinawa, Nicoya, Ikaria và Loma Linda. Khái niệm do Gianni Pes và Michel Poulain khởi đầu, được Dan Buettner phổ biến từ năm 2005.
Năm vùng xanh trên thế giới gồm những nơi nào?
Gồm vùng núi Sardinia ở Ý, đảo Okinawa ở Nhật Bản, bán đảo Nicoya ở Costa Rica, đảo Ikaria ở Hy Lạp và cộng đồng Cơ Đốc Phục Lâm ở Loma Linda, California, Mỹ.
Vì sao Blue Zones bị nghi ngờ?
Nhà nghiên cứu Saul Newman chỉ ra nhiều kỷ lục tuổi thọ đến từ nơi giấy khai sinh kém tin cậy và có thể có gian lận lương hưu. Nhật Bản năm 2010 từng phát hiện nhiều cụ trên trăm tuổi trong sổ sách thực ra đã mất. Nhóm nghiên cứu Sardinia thì bảo vệ dữ liệu của họ.
Okinawa có còn là vùng sống thọ không?
Okinawa từng đứng đầu Nhật Bản về tuổi thọ, nhưng từ khoảng năm 2000, thứ hạng của đàn ông Okinawa tụt mạnh khi lối sống thay đổi. Dữ liệu tuổi của thế hệ cụ già cũng khó kiểm chứng vì hồ sơ hộ tịch từng bị thất lạc.
Lời khuyên của vùng xanh có đáng làm theo không?
Phần lớn lời khuyên như không hút thuốc, vận động, ăn nhiều thực vật, giữ quan hệ xã hội đều được nghiên cứu khác ủng hộ. Riêng chuyện uống rượu vang hằng ngày thì bằng chứng gần đây không còn ủng hộ.
