Tam Đa là bộ ba ông Phúc, Lộc, Thọ, tượng trưng cho ba điều người ta mong nhiều nhất: đông con cháu và gia đạo êm ấm (Phúc), có địa vị và bổng lộc (Lộc), sống lâu khoẻ mạnh (Thọ). Hình tượng này bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ sao của người Trung Hoa, rồi đi vào tranh, tượng gốm, câu chúc của người Việt, nhất là dịp Tết và lễ mừng thọ.
Tam Đa là gì, vì sao gọi là "đa"
"Tam đa" nghĩa đen là ba cái nhiều: đa phúc, đa lộc, đa thọ. Người ta còn dùng chữ Phúc Lộc Thọ để chỉ cả bộ tượng. Ở Việt Nam, bộ ba này quen thuộc đến mức "Tam Đa" gần như thành tên riêng của ba ông, xuất hiện trên tủ thờ, quầy hàng, thiệp Tết, hộp bánh.
Có một nguồn văn cổ rất hay cho ý niệm "chúc ba điều". Sách Trang Tử, thiên Thiên địa, kể chuyện vua Nghiêu đi thăm đất Hoa. Người giữ biên giới đất Hoa chúc vua sống lâu, giàu có và nhiều con trai. Vua Nghiêu từ chối cả ba, giải thích đại ý: nhiều con trai thì nhiều nỗi lo, giàu thì lắm việc, sống lâu thì lắm điều nhục. Người giữ đất bèn giảng lại cho vua rằng ba điều ấy không đáng sợ nếu biết sống cho đúng. Điển tích này về sau gọi là "Hoa phong tam chúc", ba lời chúc của người đất Hoa.
Câu chuyện cho thấy ngay từ thời cổ, ba điều mong ước ấy đã vừa được chúc tụng vừa bị đặt câu hỏi.
Gốc gác: từ ba vì sao đến ba ông tiên
Trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, Phúc, Lộc, Thọ vốn là ba vị thần sao (Phúc tinh, Lộc tinh, Thọ tinh). Mỗi vị có một lịch sử hình thành riêng, đến khoảng đời Minh mới thường được gom thành một bộ trong tranh tượng.
Thọ tinh: một ngôi sao có thật
Ông Thọ gắn với sao Nam Cực lão nhân. Đây là ngôi sao mà thiên văn học hiện đại gọi là Canopus, sáng thứ hai trên bầu trời đêm sau sao Thiên Lang. Từ vùng Hoa Bắc, Canopus chỉ ló lên sát chân trời phía nam vào một số thời điểm trong năm, khó thấy, nên được coi là điềm lành: thấy sao Lão nhân là thái bình, người thọ. Từ đời Tần, Hán đã có lễ tế sao này. Dần dần ngôi sao được nhân hình thành một ông lão.
Lộc tinh: chức tước và bổng lộc
Lộc nghĩa là bổng lộc của người làm quan. Ông Lộc vì vậy mặc áo mũ quan. Chữ lộc (祿) đồng âm với chữ hươu (鹿), nên ông hay đi kèm một con hươu.
Phúc tinh: những truyền thuyết khác nhau
Ông Phúc có nhiều truyền thuyết về nguồn gốc. Một truyện phổ biến gắn ông với một vị quan đời Đường được dân nhớ ơn vì đã dâng sớ xin bỏ lệ cống người, sau được tôn làm phúc thần. Đây là truyền thuyết, các bản kể khác nhau về chi tiết, không nên coi là sử liệu chắc chắn.
Nhận ra từng ông trong tranh, tượng
| Ông | Hình dáng thường gặp | Vật đi kèm | Ý nghĩa |
|---|---|---|---|
| Phúc | Mặc áo quan hoặc áo dài, dáng hiền hậu, thường đứng giữa | Bế một đứa trẻ, đôi khi có con dơi | Con cháu đông đúc, gia đình êm ấm |
| Lộc | Đội mũ cánh chuồn, mặc áo mũ quan | Cầm như ý hoặc hốt, đi cùng con hươu | Công danh, địa vị, của cải |
| Thọ | Ông lão râu dài, trán rất cao và dô | Gậy đầu rồng hoặc gậy trúc, quả đào, bầu rượu, con hạc | Sống lâu, khoẻ mạnh |
Chi tiết có thể khác nhau tuỳ xưởng, tuỳ vùng. Có bộ tượng ông Phúc cầm cuộn thư, có bộ ông Lộc bế trẻ. Cái trán dô của ông Thọ là đặc điểm ổn định nhất: trong mỹ thuật Á Đông, trán cao là dấu hiệu của tuổi tác và sự minh mẫn.
Quả đào gắn với thọ qua truyền thuyết đào tiên ở vườn Tây Vương Mẫu, ăn vào thì sống lâu. Con hạc được coi là loài chim sống lâu. Đây là những biểu tượng văn hoá, kể theo quan niệm người xưa.
Tam Đa ở Việt Nam
Hình tượng Tam Đa có mặt ở Việt Nam qua nhiều chất liệu:
- Tượng gốm sứ: Bát Tràng và nhiều lò gốm làm tượng Tam Đa men màu, cỡ nhỏ để bàn đến cỡ lớn.
- Tranh: tranh thờ, tranh Tết, tranh kính, tranh thêu. Bộ ba thường đứng giữa mây, có đào, hươu, hạc làm nền.
- Chữ thư pháp: ba chữ Phúc, Lộc, Thọ viết riêng hoặc ghép, treo phòng khách, tặng nhau ngày Tết.
- Lời chúc: "Chúc ông bà phúc lộc dồi dào, sống lâu trăm tuổi" là câu quen miệng mỗi dịp mừng thọ.
Ngoài nghĩa chúc tụng, chữ "Tam Đa" còn đi vào đời thường với nghĩa trêu đùa, ví như gọi ba người đứng cạnh nhau chụp ảnh là "bộ Tam Đa".
So với ngũ phúc của Kinh Thư
Đặt Tam Đa cạnh ngũ phúc trong thiên Hồng Phạm, có thể thấy sự dịch chuyển của quan niệm:
| Ngũ phúc (Kinh Thư) | Tam Đa (dân gian về sau) | |
|---|---|---|
| Sống lâu | Thọ | Thọ |
| Của cải | Phú: đủ đầy | Lộc: bổng lộc, gắn với làm quan |
| Địa vị | Không nhắc | Có, qua hình ông Lộc mặc áo quan |
| Con cháu | Không nhắc | Có, qua hình ông Phúc bế trẻ |
| Đạo đức | Du hảo đức | Không thể hiện trực tiếp |
| Cái chết yên lành | Khảo chung mệnh | Không thể hiện |
Tam Đa phản ánh mong ước của một xã hội mà con đường khoa cử, làm quan là lối thăng tiến chính, và dòng dõi đông là chỗ dựa lúc về già. Nó thực tế, dễ hiểu, dễ vẽ thành hình. Ngũ phúc thì trừu tượng hơn, có chỗ cho đạo đức và cái chết. Hai bảng không loại trừ nhau, nhưng đọc cạnh nhau sẽ thấy người xưa cũng từng có những cách nghĩ khác nhau về chữ "phúc".
Tượng Tam Đa không phải bùa
Nhiều trang mạng và cửa hàng hướng dẫn "đặt tượng Tam Đa hướng nào để hút tài lộc", "ông nào đứng giữa mới đúng". Những lời khuyên kiểu ấy không có cơ sở, và ngay trong truyền thống, bộ tượng cũng chủ yếu mang tính chúc tụng và trang trí. Người xưa bày Tam Đa như bày một bức câu đối: để nhắc tới điều mình mong, để chúc người được tặng.
Cũng nên tỉnh táo với những lời quảng cáo tượng "đã khai quang", "trấn trạch" kèm giá cao. Giá trị thật của một bộ tượng nằm ở tay nghề người làm gốm, ở chất men, ở kỷ niệm gắn với nó, chứ không ở lời hứa đổi vận.
Góc nhìn hôm nay
Tam Đa vẫn là món quà mừng thọ, tân gia được ưa chuộng. Nếu muốn món quà ấy có ý nghĩa hơn, có thể làm vài việc nhỏ:
- Chọn tượng, tranh của làng nghề có tên tuổi, hỏi rõ người làm, năm làm, rồi ghi lại sau đế tượng. Mấy chục năm sau, đó là một món đồ có câu chuyện.
- Kể cho con cháu điển tích ba lời chúc ở đất Hoa trong Trang Tử, để thấy chúc phúc không chỉ là chúc nhiều.
- Khi đi bảo tàng, đền chùa, thử nhận diện hươu, đào, hạc, dơi trên hoa văn. Đó là một "ngôn ngữ hình" người xưa dùng để chúc nhau, đọc được nó là đọc được thêm một lớp nghĩa của mỹ thuật truyền thống.
Câu hỏi thường gặp
Ông Phúc, ông Lộc, ông Thọ là ai?
Đó là ba vị thần sao trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, tượng trưng cho con cháu đông đúc, bổng lộc công danh và sống lâu. Bộ ba được gọi chung là Tam Đa, phổ biến ở Việt Nam qua tranh, tượng và lời chúc Tết.
Làm sao phân biệt ông Phúc, Lộc, Thọ?
Ông Thọ dễ nhận nhất: ông lão trán dô, râu dài, cầm gậy và quả đào. Ông Lộc mặc áo mũ quan, thường cầm như ý, đi kèm con hươu. Ông Phúc thường bế một đứa trẻ, tượng trưng cho con cháu.
Ông Thọ có phải là một ngôi sao không?
Ông Thọ gắn với sao Nam Cực lão nhân, tức sao Canopus, ngôi sao sáng thứ hai trên bầu trời đêm. Ở phương Bắc sao này hiếm khi thấy, nên người xưa coi việc thấy sao là điềm lành và dần nhân hình nó thành một ông lão.
Tam Đa khác ngũ phúc thế nào?
Ngũ phúc trong Kinh Thư gồm thọ, phú, khang ninh, du hảo đức, khảo chung mệnh, có cả đạo đức và cái chết yên lành. Tam Đa thì nhấn vào con cháu, công danh và tuổi thọ, phản ánh mong ước thực tế hơn của xã hội đời sau.
Tặng tượng Tam Đa có ý nghĩa gì?
Tặng Tam Đa là gửi lời chúc gia đình êm ấm, đủ đầy và sống lâu. Đây là một lời chúc mang tính văn hoá; bộ tượng không có tác dụng "hút tài lộc" như một số quảng cáo nói.
