Con người muốn biết trước tương lai vì sự bất định gây căng thẳng, có khi còn nhiều hơn cả một tin xấu chắc chắn: một thí nghiệm năm 2016 cho thấy người ta căng thẳng nhất khi không biết mình có bị điện giật hay không, chứ không phải khi biết chắc sẽ bị. Bói toán, xem ngày, xem tuổi đáp ứng đúng nhu cầu ấy: chúng biến cái chưa biết thành một câu trả lời, dù câu trả lời không đúng. Nhưng có một nghịch lý thú vị: khi được hỏi thật, phần lớn người ta lại không muốn biết trước những chuyện xấu của đời mình.
Bất định còn khó chịu hơn tin xấu
Năm 2016, nhóm nghiên cứu ở University College London (Archy de Berker, Sven Bestmann và cộng sự) công bố trên Nature Communications một thí nghiệm đơn giản. Người tham gia chơi một bài lật đá trên máy tính: dưới mỗi viên đá có thể có rắn, gặp rắn thì bị một cú điện giật nhẹ vào tay. Xác suất có rắn thay đổi liên tục. Các nhà nghiên cứu đo mồ hôi tay, độ giãn đồng tử và lời tự đánh giá căng thẳng.
Kết quả: mức căng thẳng cao nhất không rơi vào lúc xác suất bị giật cao nhất, mà vào lúc bất định nhất, khi khả năng bị giật ở khoảng năm mươi – năm mươi. Biết chắc sẽ bị giật lại đỡ căng hơn. Phát hiện này khớp với kinh nghiệm đời thường: chờ kết quả xét nghiệm, chờ điểm thi, chờ một cuộc gọi thường khổ hơn chính lúc nhận tin.
Những khái niệm tâm lý học quanh sự bất định
| Khái niệm | Ai đề xuất, khi nào | Nói gì |
|---|---|---|
| Ghét sự mơ hồ (ambiguity aversion) | Daniel Ellsberg, 1961 | người ta thích đặt cược vào khả năng đã biết rõ xác suất hơn là khả năng chưa rõ, dù xét lý thì không hơn |
| Nhu cầu kết thúc nhận thức (need for closure) | Arie Kruglanski và cộng sự, từ thập niên 1990 | có người rất cần một câu trả lời dứt khoát, chấp nhận câu trả lời sớm hơn là chờ |
| Không chịu được bất định (intolerance of uncertainty) | nhóm Michel Dugas, Mark Freeston và cộng sự ở Canada, thập niên 1990 | mức chịu đựng bất định thấp gắn với lo âu kéo dài, nghĩ ngợi miên man |
Ba khái niệm này cùng chỉ về một điều: bộ não người đối xử với "chưa biết" như một mối đe doạ cần xử lý. Bói toán là một trong những cách xử lý lâu đời nhất, vì nó đem lại thứ não cần nhất: một câu trả lời, kèm cảm giác có thể chuẩn bị.
Malinowski và những người đánh cá
Nhà nhân học Bronisław Malinowski, khi sống ở quần đảo Trobriand (nay thuộc Papua New Guinea) trong những năm 1910, ghi nhận một chi tiết sau này thành kinh điển. Người dân đánh cá trong đầm phá yên tĩnh thì không cần làm phép gì; họ dựa vào kỹ năng. Nhưng khi ra khơi đánh cá ngoài biển lớn, nơi nguy hiểm và khó đoán, họ thực hiện nhiều nghi lễ ma thuật. Ông viết về điều này trong tiểu luận Magic, Science and Religion (1925).
Kết luận của Malinowski: ma thuật xuất hiện đúng ở chỗ kiến thức và kỹ thuật dừng lại, ở chỗ con người đối mặt với điều họ không kiểm soát được. Nó không thay kỹ thuật, nó lấp khoảng trống mà kỹ thuật bỏ lại. Có thể thấy điều tương tự ở xã hội hiện đại: người ta xem tuổi cưới, xem ngày khai trương, xem hướng nhà, tức là đúng ở những việc lớn, rủi ro cao, kết quả khó đoán.
Nghịch lý: phần lớn người ta không muốn biết
Năm 2017, Gerd Gigerenzer và Rocío Garcia-Retamero công bố trên tạp chí Psychological Review một nghiên cứu với hàng nghìn người ở Đức và Tây Ban Nha, có tên gợi lại nhân vật Cassandra trong thần thoại Hy Lạp (người biết trước tai hoạ nhưng không ai tin). Họ hỏi: nếu có thể, bạn có muốn biết trước những điều sau không?
- Bạn sẽ mất khi nào, vì lý do gì.
- Người bạn đời của bạn sẽ mất khi nào.
- Cuộc hôn nhân của bạn có đổ vỡ không.
Khoảng 85–90% người được hỏi trả lời không muốn biết những chuyện xấu ấy. Ngay cả với chuyện vui (như giới tính em bé trước khi sinh, kết quả một trận bóng đã quay sẵn), một phần đáng kể cũng không muốn biết trước, vì muốn giữ niềm vui bất ngờ. Các tác giả gọi đây là "chủ ý không biết" (deliberate ignorance): người ta tránh tin xấu để tránh nỗi đau phải sống với nó, và tránh hối tiếc.
Y học cũng thấy điều tương tự. Với bệnh Huntington, một bệnh di truyền thần kinh hiện chưa chữa khỏi, xét nghiệm gene có thể cho biết một người có mang gene bệnh hay không. Nhiều nghiên cứu ở nhiều nước ghi nhận chỉ một phần nhỏ người có nguy cơ chọn làm xét nghiệm. Biết trước một tương lai không thể thay đổi không phải là điều ai cũng muốn.
Vậy sao người ta vẫn đi xem bói?
Nghịch lý được giải phần nào khi để ý: bói toán hiếm khi đưa ra những tin chắc chắn, không thể thay đổi. Nó thường đưa ra những lời mơ hồ kèm cách hoá giải: năm nay có hạn nhưng có thể giải, tuổi xung nhưng có cách hoá. Nói cách khác, nó bán đúng thứ người ta muốn: cảm giác biết trước, kèm cảm giác kiểm soát được, mà không phải đối diện một sự thật không đổi được. Đó là lý do nó hấp dẫn, và cũng là lý do nó dễ thành nguồn tốn tiền không đáy.
Những cách sống với bất định có cơ sở hơn
Nếu gốc rễ là nhu cầu giảm bất định, có những cách đáp ứng nhu cầu ấy mà không cần tin vào điều không kiểm chứng được:
- Nghĩ bằng xác suất: dự báo thời tiết "70% có mưa" là một ví dụ về cách nói thật lòng với bất định. Gerd Gigerenzer trong Risk Savvy (2014) chỉ ra người bình thường có thể học cách hiểu rủi ro bằng số tần suất ("7 trên 10 ngày như thế này có mưa") dễ hơn nhiều so với tỷ lệ phần trăm trừu tượng.
- Kế hoạch "nếu… thì…": nhà tâm lý học Peter Gollwitzer (1999) nghiên cứu "ý định thực thi": viết trước "nếu X xảy ra thì mình sẽ làm Y" giúp người ta hành động tốt hơn khi tình huống đến. Thay vì hỏi "năm nay có gặp hạn không", hãy hỏi "nếu mất việc thì mình sẽ làm gì", "nếu ốm thì ai lo".
- Chuẩn bị những gì chuẩn bị được: quỹ dự phòng, bảo hiểm, khám sức khoẻ định kỳ, giữ quan hệ tốt với người thân. Đây là "giải hạn" có cơ sở.
- Chấp nhận phần không biết được: các liệu pháp tâm lý như liệu pháp nhận thức – hành vi có những bài tập giúp người lo âu tập chịu đựng bất định thay vì tìm cách xoá nó bằng mọi giá.
Nếu lo âu về tương lai kéo dài, ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc, quan hệ, đó là lúc nên tìm tới chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ, không phải tới người xem bói.
Góc nhìn hôm nay
Muốn biết trước tương lai không phải là yếu đuối hay mê muội; đó là phản ứng rất người của một bộ não được tiến hoá để tránh nguy hiểm. Bói toán tồn tại hàng nghìn năm vì nó trả lời được nhu cầu ấy một cách nhanh và rẻ về cảm xúc, dù sai về thông tin. Hiểu cơ chế này giúp ta tôn trọng người tin, đồng thời tự hỏi mình một câu đơn giản mỗi khi muốn đi xem: điều mình thật sự cần là một lời đoán, hay là một kế hoạch?
Đọc thêm: Risk Savvy của Gerd Gigerenzer, Magic, Science and Religion của Malinowski, và các tài liệu phổ thông về lo âu và bất định của các hội tâm lý học.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con người muốn biết trước tương lai?
Vì sự bất định gây căng thẳng mạnh, có khi hơn cả một tin xấu chắc chắn. Biết trước, dù chỉ là cảm giác biết, giúp não bớt coi tương lai là mối đe doạ và cho người ta cảm giác có thể chuẩn bị.
Không biết có đáng sợ hơn biết tin xấu không?
Theo thí nghiệm của de Berker và cộng sự năm 2016, người tham gia căng thẳng nhất khi khả năng bị điện giật ở mức năm mươi – năm mươi, còn khi biết chắc sẽ bị giật thì đỡ căng hơn. Bất định tự nó là nguồn căng thẳng.
Có phải ai cũng muốn biết trước tương lai?
Không. Nghiên cứu của Gigerenzer và Garcia-Retamero năm 2017 cho thấy khoảng 85–90% người được hỏi không muốn biết trước những chuyện xấu như ngày mất của mình hay việc hôn nhân đổ vỡ.
Vì sao người ta xem bói nhiều khi làm việc lớn?
Nhà nhân học Malinowski nhận thấy ma thuật xuất hiện đúng ở chỗ kỹ thuật dừng lại và rủi ro cao. Cưới hỏi, làm nhà, khai trương là những việc lớn, khó đoán, nên dễ khiến người ta tìm tới xem ngày, xem tuổi.
Làm sao bớt lo lắng về tương lai mà không cần xem bói?
Có thể tập nghĩ bằng xác suất, lập kế hoạch "nếu… thì…", chuẩn bị những gì chuẩn bị được như quỹ dự phòng và khám sức khoẻ. Nếu lo âu kéo dài ảnh hưởng tới cuộc sống, nên tìm chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
