Truyện trọng sinh là truyện cho nhân vật chết đi rồi tỉnh lại trong chính mình ở một thời điểm trước đó, mang theo trí nhớ của cả đời cũ để sống lại cho khác. Truyện xuyên không cho nhân vật rơi vào một thời đại hay một thế giới khác, thường trong thân xác người khác. Hai thể loại này nở rộ trong văn học mạng Trung Quốc từ đầu thế kỷ 21, rồi lan sang phim truyền hình, truyện tranh và người đọc Việt Nam. Người ta mê chúng vì chúng trả lời một mong muốn rất người: được làm lại, với lợi thế biết trước.
Phân biệt các thể loại hay gặp
| Thể loại | Gốc từ | Nhân vật trải qua gì | Lợi thế điển hình |
|---|---|---|---|
| Trọng sinh | 重生 (sinh lại) | Chết hoặc gặp biến cố, tỉnh lại ở tuổi trẻ hơn trong chính thân xác mình | Biết trước các sự kiện đời mình và thời cuộc; biết ai tốt ai xấu |
| Xuyên không | 穿越 (xuyên việt, vượt qua) | Hồn hoặc cả người rơi sang thời đại khác, thường vào thân xác người khác | Kiến thức hiện đại giữa thời xưa: y học, nấu ăn, buôn bán, thơ văn |
| Xuyên sách | 穿书 | Rơi vào thế giới của một cuốn truyện đã đọc, thường vào vai phụ hoặc vai ác sắp chết | Biết trước cốt truyện |
| Isekai, tensei (Nhật) | 異世界 (thế giới khác), 転生 (chuyển sinh) | Chết ở Nhật hiện đại, tái sinh hoặc bị triệu hồi sang thế giới kỳ ảo | Trí nhớ kiếp trước, năng lực đặc biệt |
Đi kèm là một bộ từ vựng riêng mà người đọc Việt quen thuộc: bàn tay vàng (金手指, lợi thế đặc biệt của nhân vật chính), sảng văn (爽文, truyện đọc cho sướng, nhân vật chính liên tục thắng), vả mặt (khoảnh khắc kẻ từng coi thường nhân vật bị bẽ mặt).
Gốc gác: chuyện sống lại, lạc thời đã có từ xưa
Ý tưởng đi lạc thời gian không mới. Kho truyện xưa của nhiều dân tộc đã có những người vào cõi khác rồi trở về thấy đời đã đổi:
- Từ Thức gặp tiên, truyện trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ (thế kỷ 16): Từ Thức lên cõi tiên ở một năm, trở về thì trần gian đã qua mấy chục năm, người quen không còn ai.
- Lưu Thần, Nguyễn Triệu lạc vào Thiên Thai trong truyện cổ Trung Hoa, cũng về lại thấy con cháu đã qua nhiều đời.
- Urashima Tarō của Nhật: người đánh cá xuống thuỷ cung, về làng đã mấy trăm năm trôi qua.
- Rip Van Winkle (Washington Irving, 1819) ngủ hai mươi năm trên núi.
- Một người Mỹ ở triều đình vua Arthur (Mark Twain, 1889): một người thợ máy thế kỷ 19 rơi về nước Anh thời trung cổ và dùng kiến thức hiện đại để gây ảnh hưởng, gần như mẫu gốc của xuyên không phương Tây.
- Replay (Ken Grimwood, 1986): một người đàn ông chết năm 43 tuổi rồi tỉnh dậy ở tuổi 18 với đủ ký ức, lặp đi lặp lại nhiều lần. Tiểu thuyết này đoạt giải World Fantasy năm 1988 và rất gần với trọng sinh hiện đại.
Điểm khác của truyện xưa là chúng thường buồn: người trở về mất hết. Truyện trọng sinh, xuyên không hiện đại thì lật lại, biến chuyến đi thành cơ hội.
Bùng nổ cùng văn học mạng
Các nền tảng truyện mạng Trung Quốc như Khởi Điểm (Qidian, thành lập năm 2002) và Tấn Giang (Jinjiang, 2003) cho phép bất cứ ai đăng truyện dài kỳ và thu phí theo chương. Cơ chế này ưu tiên truyện có cái móc mạnh ngay chương đầu và giữ chân người đọc hàng trăm chương, và trọng sinh, xuyên không đáp ứng đúng điều đó: tình huống mở đầu rõ ràng, lợi thế của nhân vật hứa hẹn những màn "lật kèo" liên tục.
Năm 2011, hai phim truyền hình xuyên không về cung đình nhà Thanh là Bộ bộ kinh tâm (dựa trên tiểu thuyết của Đồng Hoa, 2005) và Cung tỏa tâm ngọc gây sốt ở Trung Quốc và cả Việt Nam. Cùng năm, cơ quan quản lý phát thanh truyền hình Trung Quốc lên tiếng phê phán các phim xuyên không là bịa đặt lịch sử thiếu nghiêm túc, và dòng phim này trên truyền hình chững lại một thời gian, dù trên mạng vẫn phát triển mạnh.
Ở Hàn Quốc, nhiều phim chuyển thể từ tiểu thuyết mạng trọng sinh, như Cậu út nhà tài phiệt (2022), đạt tỉ suất người xem rất cao. Ở Nhật, isekai thành một dòng chủ đạo của tiểu thuyết nhẹ và hoạt hình từ thập niên 2010.
Ở Việt Nam, truyện dịch trên mạng và sách ngôn tình xuất bản giai đoạn 2010s đưa hai từ "trọng sinh", "xuyên không" vào tiếng Việt hằng ngày; nay người ta nói đùa "giá mà được trọng sinh về năm…" như một câu cửa miệng.
Vì sao người đọc mê sống lại đời mình
Tiếc nuối là cảm xúc phổ biến
Các nhà tâm lý học Thomas Gilovich và Victoria Medvec (1995) ghi nhận rằng khi nhìn lại đời mình trong dài hạn, người ta thường tiếc những điều đã không làm nhiều hơn những điều đã làm sai. Trọng sinh đáp đúng vào đó: nhân vật được quay lại để nói lời chưa nói, chọn ngành chưa dám chọn, rời người đáng lẽ phải rời.
Lợi thế thông tin là thứ hấp dẫn nhất
Đời thật đáng sợ vì không biết trước. Nhân vật trọng sinh biết ai sẽ phản bội, cổ phiếu nào sẽ lên, khu đất nào sẽ được quy hoạch. Đây là bản phóng đại của mong muốn bớt bất định, cùng gốc với nhu cầu tìm đến bói toán, nhưng ở dạng hư cấu vô hại hơn.
Công bằng được trả lại
Nhiều truyện mở đầu bằng một kiếp trước bị chà đạp: bị người thân lừa, bị chồng phụ, chết oan. Đời sau là chuỗi đòi lại công bằng. Người đọc mệt mỏi với những bất công nhỏ hằng ngày tìm thấy cảm giác "ác giả ác báo" được thực hiện ngay trên trang giấy, điều mà đời thật hiếm khi cho.
Thử sống ở một thời khác
Xuyên không cho người đọc hiện đại ném mình vào cung đình, làng quê xưa hay thế giới kỳ ảo, với tư duy của người hôm nay. Nhiều truyện dành cho độc giả nữ dùng khung này để kể về một phụ nữ có chính kiến xoay xở trong xã hội phong kiến.
Những lời phê bình đáng nghe
- Bóp méo lịch sử: nhân vật hiện đại "dạy" người xưa, nhân vật lịch sử có thật bị gán chuyện tình bịa, người đọc trẻ dễ lẫn hư cấu với sử.
- Công thức lặp: lối "bàn tay vàng" và "vả mặt" khiến nhiều truyện giống nhau, nhân vật chính ít khi thật sự trưởng thành vì thắng nhờ lợi thế chứ không nhờ đổi khác.
- Nuôi ảo tưởng làm lại: đọc nhiều có thể khiến người ta nhìn đời thật chỉ qua lăng kính "giá như", quên rằng đời không có nút quay lại.
Những truyện trọng sinh hay nhất thường là truyện tự trả lời được phê bình cuối: nhân vật nhận ra biết trước tương lai không đủ, thứ thay đổi đời họ là cách họ đối xử với người khác lần này. Ý ấy gần với Groundhog Day hơn là với một cuộc báo thù.
Góc nhìn hôm nay: dùng mong ước "làm lại" cho đời thật
Nếu được trọng sinh về năm năm trước, ta sẽ làm gì khác? Câu hỏi ấy nghe như mơ mộng nhưng có thể đem dùng thật: những gì ta sẽ đổi nếu quay lại thường là những gì ta vẫn còn đổi được từ hôm nay, như học thứ mình muốn, gọi cho người mình còn giận, chăm sức khoẻ. Nhân vật trọng sinh có lợi thế biết trước; người thật có lợi thế khác: vẫn còn thời gian phía trước.
Ai muốn tìm hiểu thể loại này nghiêm túc hơn có thể bắt đầu từ các tác phẩm xưa (Từ Thức trong Truyền kỳ mạn lục, Mark Twain), rồi đọc Replay của Grimwood, trước khi đi vào kho truyện mạng rộng mênh mông.
Câu hỏi thường gặp
Trọng sinh là gì?
Trọng sinh (重生, "sinh lại") là thể loại truyện trong đó nhân vật chết hoặc gặp biến cố rồi tỉnh lại ở một thời điểm sớm hơn trong chính đời mình, giữ nguyên trí nhớ kiếp trước. Nhân vật dùng hiểu biết đó để sống lại cho khác, sửa sai hoặc đòi lại công bằng.
Xuyên không và trọng sinh khác nhau thế nào?
Trọng sinh là quay lại đời của chính mình ở quá khứ. Xuyên không là rơi sang một thời đại hay thế giới khác, thường vào thân xác người khác. Một bên làm lại đời mình, một bên sống một đời hoàn toàn mới.
Truyện xuyên không có từ bao giờ?
Ý tưởng người lạc sang thời khác có từ rất sớm, như truyện Từ Thức trong Truyền kỳ mạn lục hay tiểu thuyết của Mark Twain năm 1889. Thể loại xuyên không hiện đại bùng nổ trong văn học mạng Trung Quốc từ đầu những năm 2000.
Vì sao truyện trọng sinh hấp dẫn?
Truyện đáp lại mong muốn được làm lại, bớt tiếc nuối và biết trước tương lai. Nhân vật thường bị đối xử bất công ở kiếp trước, nên mỗi lần lật ngược tình thế mang lại cảm giác công bằng được trả lại cho người đọc.
Isekai là gì?
Isekai (異世界, "thế giới khác") là tên gọi của Nhật cho dòng truyện, hoạt hình mà nhân vật bị đưa sang hoặc tái sinh ở một thế giới khác, thường là thế giới kỳ ảo. Đây là họ hàng gần của xuyên không trong văn học mạng Trung Quốc.
