Tiền định (predestination) trong Kitô giáo là giáo lý cho rằng Thiên Chúa, từ trước muôn đời, đã định ai được cứu rỗi. Ý này dựa trên một số câu trong thư của Thánh Phaolô, được Thánh Augustine (354–430) phát triển mạnh, và được Jean Calvin (1509–1564) đẩy tới dạng "tiền định kép" nổi tiếng. Không phải mọi hệ phái Kitô giáo đều hiểu tiền định giống nhau: Công giáo, Chính thống giáo, Luther, Calvin, Giám lý mỗi bên có cách giải thích riêng, và cuộc tranh luận giữa ân sủng và tự do ý chí kéo dài suốt mười lăm thế kỷ.
Bài này trình bày các quan niệm như chúng được các truyền thống ấy giảng dạy, không đánh giá truyền thống nào đúng hơn.
Gốc Kinh Thánh: những câu được viện dẫn
Chữ "tiền định" trong các bản dịch Kinh Thánh tiếng Việt xuất hiện chủ yếu trong thư của Thánh Phaolô. Hai đoạn được trích nhiều nhất:
- Thư gửi tín hữu Rôma 8:29–30: những ai Thiên Chúa đã biết từ trước, thì Ngài cũng đã tiền định cho họ nên đồng hình đồng dạng với Con của Ngài; và những ai Ngài đã tiền định, thì Ngài cũng kêu gọi.
- Thư gửi tín hữu Êphêsô 1:4–5: Ngài đã chọn ta trước khi tạo thành vũ trụ, và theo ý muốn của Ngài đã tiền định cho ta làm nghĩa tử.
Cùng lúc, Kinh Thánh cũng có những câu nhấn mạnh trách nhiệm và lựa chọn của con người, như lời kêu gọi sám hối, hay câu trong thư thứ nhất gửi Timôthê (2:4) rằng Thiên Chúa muốn mọi người được cứu độ. Việc dung hoà hai loại câu này chính là gốc của cuộc tranh luận.
Augustine và cuộc tranh luận với Pelagius
Đầu thế kỷ 5, một tu sĩ gốc Anh tên Pelagius giảng tại Rôma rằng con người có đủ khả năng tự mình chọn điều lành, và ân sủng của Thiên Chúa chủ yếu là sự giúp đỡ bên ngoài như luật lệ, gương sáng. Augustine, giám mục Hippo ở Bắc Phi, phản đối mạnh.
Augustine lập luận rằng sau tội nguyên tổ, ý chí con người bị tổn thương đến mức không thể tự hướng về Thiên Chúa nếu không có ân sủng. Người được cứu là nhờ ân sủng ban không, chứ không phải nhờ công trạng. Từ đó ông đi tới kết luận: Thiên Chúa đã chọn từ trước những ai sẽ nhận ân sủng ấy.
Điều đáng chú ý là chính Augustine thời trẻ đã viết cuốn De libero arbitrio (Về tự do ý chí), bênh vực tự do của con người. Về già, trong các tác phẩm chống Pelagius, ông nhấn mạnh ân sủng nhiều hơn hẳn. Các nhà nghiên cứu vẫn bàn về việc tư tưởng ông thay đổi đến đâu.
Công đồng Carthage năm 418 lên án thuyết Pelagius. Năm 529, Công đồng Orange xác nhận nhiều ý của Augustine về ân sủng, nhưng không chấp nhận ý cho rằng có người bị tiền định để phạm tội và hư mất.
Thời Trung cổ: Gottschalk và Thomas Aquinas
Thế kỷ 9, tu sĩ Gottschalk xứ Orbais giảng về "tiền định kép": Thiên Chúa định trước cả người được cứu lẫn người bị hư mất. Ông bị kết án tại các công nghị địa phương và bị giam đến cuối đời.
Thế kỷ 13, Thomas Aquinas trong Tổng luận Thần học trình bày một cách hiểu dung hoà hơn: Thiên Chúa tiền định người được cứu, còn việc một số người bị hư mất là do Ngài cho phép họ đi theo lựa chọn của mình, không phải do Ngài chủ động định họ vào đó. Ông cũng cho rằng ân sủng không triệt tiêu tự do mà hoàn thiện nó. Cách trình bày này ảnh hưởng lâu dài đến thần học Công giáo.
Thời Cải cách: Luther, Erasmus và Calvin
Cuộc đấu bút Luther – Erasmus
Năm 1524, nhà nhân văn Erasmus xứ Rotterdam viết De libero arbitrio, cho rằng con người có một phần tự do để đón nhận hay từ chối ân sủng. Năm 1525, Martin Luther đáp lại bằng De servo arbitrio (Về ý chí nô lệ), khẳng định ý chí con người trong việc cứu rỗi bị trói buộc, chỉ ân sủng mới giải phóng được. Luther coi đây là câu hỏi cốt lõi của toàn bộ cuộc tranh luận Cải cách.
Calvin và tiền định kép
Jean Calvin, nhà cải cách người Pháp hoạt động ở Genève, trình bày giáo lý tiền định rõ ràng nhất trong Định chế Kitô giáo (Institutio Christianae Religionis), bản đầu năm 1536, bản hoàn chỉnh năm 1559. Theo Calvin, Thiên Chúa đã định trước từ muôn đời ai được chọn để cứu và ai bị bỏ lại, và quyết định ấy không dựa vào việc Ngài biết trước người đó sẽ sống thế nào.
Chính Calvin thừa nhận đây là điều khó chấp nhận. Trong sách, ông gọi đó là decretum horribile. Chữ horribile trong tiếng Latin ở đây gần nghĩa "đáng kinh sợ", "khiến người ta run sợ", hơn là "khủng khiếp" theo nghĩa thường ngày.
Calvin cũng nhấn mạnh rằng giáo lý này nhằm đem lại sự an tâm cho tín hữu, rằng ơn cứu độ không tuỳ vào sức mình, và cảnh báo không nên tò mò dò xét những gì Thiên Chúa không mặc khải.
Phản ứng: Arminius, Công đồng Trentô và Công nghị Dort
| Năm | Sự kiện | Nội dung chính |
|---|---|---|
| 1547 | Công đồng Trentô (Công giáo), phiên VI về sự công chính hoá | Khẳng định con người, được ân sủng khơi dậy, tự do cộng tác hoặc từ chối; bác bỏ ý cho rằng tự do ý chí đã mất sau tội nguyên tổ |
| 1610 | Những người theo Jacobus Arminius (Hà Lan) ra văn bản Remonstrance | Thiên Chúa chọn những ai Ngài biết trước sẽ tin; ân sủng có thể bị con người cưỡng lại |
| 1618–1619 | Công nghị Dort (Hà Lan, Tin Lành Cải cách) | Bác bỏ quan điểm Arminius, khẳng định năm điểm của thần học Calvin; về sau người ta tóm năm điểm này bằng chữ viết tắt tiếng Anh TULIP, xuất hiện muộn hơn nhiều |
| Thế kỷ 18 | John Wesley và phong trào Giám lý | Theo hướng Arminius, nhấn mạnh ân sủng đến trước mời gọi mọi người và con người đáp lại được |
Ngay trong Công giáo cũng có tranh luận gay gắt quanh năm 1600 giữa phái Dòng Tên (theo Luis de Molina, với lý thuyết "tri thức trung gian" của Thiên Chúa) và phái Đa Minh. Toà Thánh cuối cùng cho phép cả hai quan điểm cùng tồn tại. Thế kỷ 17, phong trào Jansen ở Pháp theo một cách hiểu gần Augustine hơn và bị Toà Thánh lên án.
Chính Thống giáo Đông phương thì nói chung không đi theo lối của Augustine về điểm này, mà nhấn mạnh sự "cộng tác" (synergeia) giữa ân sủng và tự do con người.
Tiền định khác định mệnh và tất định thế nào
Ba khái niệm hay bị trộn:
- Tiền định nói về ơn cứu rỗi của linh hồn và về ý định của một Thiên Chúa có ngôi vị. Nó không nhất thiết nói rằng mọi việc nhỏ nhặt trong đời đều đã được định.
- Định mệnh (fatalism) cho rằng kết cục sẽ đến bất kể ta làm gì.
- Tất định (determinism) là quan niệm triết học, khoa học về chuỗi nhân quả tự nhiên, không cần tới một đấng nào.
Các nhà thần học theo Calvin thường phản đối việc đồng nhất tiền định với định mệnh. Họ dạy rằng tín hữu vẫn phải sống thánh thiện, cầu nguyện, rao giảng, vì những việc ấy là con đường Thiên Chúa dùng để thực hiện ý định của Ngài.
Một hệ quả bất ngờ: luận đề của Max Weber
Năm 1904–1905, nhà xã hội học Đức Max Weber viết Đạo đức Tin Lành và tinh thần của chủ nghĩa tư bản. Ông cho rằng giáo lý tiền định đã tạo ra một nỗi lo âu: không ai biết chắc mình có được chọn không. Theo Weber, ở một số cộng đồng Thanh giáo, làm việc chăm chỉ, sống tiết kiệm được nhìn như dấu hiệu cho thấy mình thuộc số được chọn, và lối sống ấy góp phần nuôi dưỡng tinh thần tích luỹ tư bản.
Luận đề này rất nổi tiếng nhưng cũng bị tranh cãi nhiều: các nhà sử học kinh tế chỉ ra những vùng Công giáo phát triển thương mại sớm, và các nghiên cứu định lượng cho kết quả lẫn lộn. Nên hiểu đây là một giả thuyết lớn, không phải sự thật đã được xác lập.
Góc nhìn hôm nay
Ngày nay các hệ phái vẫn giữ những cách hiểu khác nhau. Giáo lý Hội thánh Công giáo dạy rằng Thiên Chúa không tiền định ai xuống hoả ngục. Nhiều hội thánh Trưởng lão và Cải cách vẫn tuyên xưng tiền định theo các văn kiện như Tín điều Westminster (1646). Các hội thánh Giám lý, Ngũ Tuần và nhiều hệ phái Tin Lành khác theo hướng Arminius. Muốn biết một hội thánh cụ thể dạy gì, cách tốt nhất là hỏi trực tiếp linh mục, mục sư của họ hoặc đọc văn kiện tín lý chính thức.
Ở góc độ lịch sử tư tưởng, câu chuyện tiền định cho thấy một điều chung của nhân loại: dù tin vào một trật tự lớn hơn mình, con người vẫn luôn tìm chỗ cho trách nhiệm cá nhân. Ngay cả những người tin tiền định mạnh mẽ nhất cũng không dạy tín hữu khoanh tay.
Đọc thêm: Tự thuật (Confessiones) của Augustine (có bản dịch tiếng Việt), Quyển III của Định chế Kitô giáo của Calvin, và các mục "Predestination" trong từ điển thần học của từng hệ phái.
Câu hỏi thường gặp
Tiền định trong Kitô giáo là gì?
Đó là giáo lý cho rằng Thiên Chúa từ trước muôn đời đã định ai được cứu rỗi. Giáo lý dựa trên các câu trong thư Rôma và Êphêsô, được Augustine và Calvin phát triển. Các hệ phái Kitô giáo hiểu giáo lý này rất khác nhau.
Tiền định kép là gì?
Tiền định kép là quan điểm cho rằng Thiên Chúa định trước cả người được cứu lẫn người bị hư mất. Gottschalk thế kỷ 9 và Calvin thế kỷ 16 là những người trình bày rõ nhất. Công giáo và nhiều hệ phái Tin Lành không chấp nhận quan điểm này.
Calvin và Arminius khác nhau thế nào?
Theo Calvin, Thiên Chúa chọn người được cứu không dựa trên việc biết trước họ sẽ tin, và ân sủng không thể bị cưỡng lại. Theo Arminius, Thiên Chúa chọn những ai Ngài biết trước sẽ tin, và con người có thể từ chối ân sủng. Công nghị Dort năm 1618–1619 bác bỏ quan điểm Arminius trong Hội thánh Cải cách Hà Lan.
Công giáo có tin vào tiền định không?
Công giáo có dùng chữ tiền định theo nghĩa Thiên Chúa định trước ơn cứu độ, nhưng dạy rằng Ngài không tiền định ai xuống hoả ngục và con người tự do cộng tác với ân sủng. Công đồng Trentô năm 1547 khẳng định điều này.
Tiền định có giống số mệnh không?
Không hẳn. Tiền định nói chủ yếu về ơn cứu rỗi và về ý định của Thiên Chúa, còn số mệnh hay định mệnh cho rằng kết cục sẽ đến bất kể ta làm gì. Các nhà thần học theo Calvin vẫn dạy tín hữu phải sống tốt, cầu nguyện và làm việc.
