Người ta kiêng số 4 vì trong tiếng Hán, tiếng Nhật, tiếng Hàn, chữ "bốn" đọc gần giống chữ "chết"; kiêng số 13 vì những câu chuyện tôn giáo, thần thoại phương Tây gắn nó với điềm xấu; còn chuộng số 8 vì trong tiếng Quảng Đông, "tám" đọc gần với "phát" (phát tài). Nói cách khác, số may số xui phần lớn bắt nguồn từ âm đọc và câu chuyện, không từ bản thân con số. Nhưng niềm tin ấy có hệ quả rất thật: từ tầng nhà bị bỏ tên, giá nhà, biển số xe cho tới cách một số người chọn ngày.
Số 4: khi âm đọc trùng với cái chết
Trong tiếng Hán phổ thông, "tứ" (四, bốn) đọc là sì, còn "tử" (死, chết) đọc là sǐ, chỉ khác thanh điệu. Tiếng Nhật đọc số bốn là shi, trùng âm với chữ chết; tiếng Hàn đọc là sa, cũng trùng âm Hán Hàn của chữ chết. Vì vậy nỗi sợ số 4 (đôi khi gọi là tetraphobia) phổ biến ở Trung Quốc, Đài Loan, Hồng Kông, Nhật Bản, Hàn Quốc.
Hệ quả dễ thấy:
- Nhiều toà nhà, bệnh viện ở Đông Á không có tầng 4, hoặc đánh số 3A, hoặc dùng chữ F thay cho số 4 trong thang máy. Có toà bỏ luôn tầng 14, 24.
- Một số hãng sản xuất điện thoại, máy ảnh từng tránh đặt tên dòng sản phẩm có số 4 khi bán ở thị trường châu Á.
- Ở Nhật, tặng quà theo bộ bốn món thường bị tránh.
Tiếng Việt đọc số bốn là "bốn", không trùng âm với "chết". Nhưng chữ "tứ" Hán Việt vẫn xuất hiện trong một tục dân gian: đếm bậc cầu thang, bậc thềm theo vòng "sinh, lão, bệnh, tử" và tránh để bậc cuối rơi vào chữ "tử". Ở đây chỉ kể như một tục lệ văn hoá, không có cơ sở nào cho thấy số bậc thang ảnh hưởng đến người sống trong nhà.
Số 13: từ Bữa Tiệc Ly đến thứ Sáu ngày 13
Nỗi sợ số 13 (triskaidekaphobia) có nguồn gốc khó xác định chính xác. Các giải thích hay được nhắc:
- Bữa Tiệc Ly trong Kinh Thánh: Chúa Giêsu cùng mười hai tông đồ, tổng cộng mười ba người, và Giuđa, kẻ phản bội, thường được hình dung là người thứ mười ba. Từ đó sinh ra tục kiêng mười ba người ngồi cùng bàn ở một số nước châu Âu.
- Thần thoại Bắc Âu: một truyện kể thần Loki, kẻ không mời mà đến, là vị khách thứ mười ba trong bữa tiệc của các vị thần, và gây ra cái chết của thần Baldr. Đây là một dị bản được kể nhiều về sau, mức độ cổ xưa của chi tiết "người thứ mười ba" còn bàn cãi.
- Mười hai là số "trọn vẹn": mười hai tháng, mười hai cung, mười hai giờ trên mặt đồng hồ. Mười ba là con số vượt quá sự trọn vẹn ấy.
Chuyện kiêng thứ Sáu ngày 13 xuất hiện muộn hơn nhiều người nghĩ. Các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian thấy rất ít ghi chép trước thế kỷ 19; nó phổ biến mạnh ở thế kỷ 20, một phần nhờ tiểu thuyết Friday, the Thirteenth (1907) của Thomas W. Lawson và sau đó là loạt phim kinh dị cùng tên ra đời năm 1980.
Ở phương Tây, nhiều toà nhà không có tầng 13 trên bảng thang máy, nhiều hãng hàng không không đánh số hàng ghế 13.
Số 8 và những con số "phát"
Trong tiếng Quảng Đông, "bát" (八, tám) đọc là baat, gần với "phát" (發) đọc là faat, nghĩa là phát đạt, phát tài. Niềm tin này lan ra cả cộng đồng người Hoa và nhiều nước Đông Á, Đông Nam Á.
Ví dụ nổi tiếng nhất: Thế vận hội Bắc Kinh khai mạc tối 8 tháng 8 năm 2008, tức 08-08-08. Ở Hồng Kông, Singapore, biển số xe và số điện thoại có nhiều số 8 thường được đấu giá với giá cao.
Các con số khác cũng có "tiếng" nhờ âm đọc: số 6 trong tiếng Hán (liù) gần với "lưu" (trôi chảy, suôn sẻ); số 9 (jiǔ) gần với "cửu" nghĩa là lâu dài. Ở Nhật, số 9 (ku) lại trùng âm với chữ "khổ" nên bị kiêng.
Ở Việt Nam: số đẹp, ngày kiêng
Người Việt tiếp nhận nhiều quan niệm từ văn hoá Hán, đồng thời có những cách nói riêng:
- Số "phát", "lộc": nhiều người thích số 6 (đọc gần "lộc"), số 8 (gần "phát"), số 9 (nhiều người gọi là "số vua", "nút"). Biển số xe, số điện thoại có dãy số đẹp thường được săn lùng; từ năm 2023, biển số ô tô có thể được đấu giá công khai.
- Ngày kiêng: dân gian có câu "Mùng năm, mười bốn, hai ba / Đi chơi cũng lỗ nữa là đi buôn", kiêng ba ngày nguyệt kỵ trong tháng âm lịch. Ba ngày này cộng các chữ số đều ra 5. Đây là tục kiêng truyền miệng, không có nghiên cứu nào cho thấy làm ăn vào những ngày ấy kém hơn.
- Số 13: cùng với giao lưu văn hoá phương Tây, một số người Việt cũng bắt đầu kiêng số 13, nhất là trong các toà nhà mới.
Niềm tin vào con số có hệ quả thật không
Con số không tự có phép màu, nhưng niềm tin của con người vào con số thì tạo ra hệ quả thật:
| Lĩnh vực | Phát hiện | Lưu ý |
|---|---|---|
| Giá nhà | Nghiên cứu của Nicole Fortin, Andrew Hill và Jeff Huang (2014) ở Vancouver, Canada: tại các khu nhiều người gốc Hoa, nhà có số nhà tận cùng bằng 4 bán rẻ hơn khoảng 2%, nhà tận cùng bằng 8 bán đắt hơn khoảng 2,5% | Hiệu ứng nhỏ nhưng rõ, và gần như không có ở khu ít người gốc Hoa |
| Sức khoẻ ngày 4 | David Phillips và cộng sự (2001, tạp chí BMJ) báo cáo người Mỹ gốc Hoa, gốc Nhật tử vong do tim mạch cao hơn vào ngày 4 mỗi tháng, gợi ý stress do niềm tin gây ra | Bị phản biện mạnh ngay sau đó về phương pháp; các nghiên cứu sau không khẳng định được |
| Tai nạn thứ Sáu ngày 13 | Một nghiên cứu nhỏ ở Anh năm 1993 cho rằng số ca nhập viện do tai nạn giao thông tăng vào thứ Sáu ngày 13 | Bản thân tác giả viết với giọng nửa đùa; các nghiên cứu lớn hơn ở nhiều nước cho kết quả lẫn lộn, phần lớn không thấy khác biệt đáng kể |
Kết luận thận trọng: niềm tin vào số có thể ảnh hưởng đến hành vi (giá mua bán, lựa chọn ngày, mức độ lo lắng), nhưng không có bằng chứng đáng tin rằng chính con số làm thay đổi vận may của người ta.
Khi kiêng số gây tốn kém thật
Kiêng số vô hại nếu chỉ dừng ở việc chọn số điện thoại vừa ý. Nó bắt đầu có cái giá khi:
- Trả thêm rất nhiều tiền cho "số đẹp" vượt quá khả năng tài chính của mình.
- Bỏ lỡ cơ hội (một căn nhà phù hợp, một ngày khởi công thuận lợi về thời tiết) chỉ vì con số.
- Muốn chọn ngày sinh mổ theo con số đẹp. Thời điểm sinh phải do bác sĩ sản khoa quyết định theo chỉ định y khoa, vì sinh mổ chủ động khi chưa cần thiết có rủi ro cho cả mẹ và bé.
Góc nhìn hôm nay
Số may số xui là một mảng văn hoá thú vị: nó cho thấy ngôn ngữ, tôn giáo và lịch sử in dấu lên những thứ tưởng như khô khan nhất. Hiểu nguồn gốc giúp ta tôn trọng niềm tin của người khác, ví dụ khi tặng quà cho bạn Nhật, Hàn, Hoa thì tránh bộ bốn món, mà không để con số điều khiển những quyết định lớn của đời mình.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các bài viết về lịch sử thứ Sáu ngày 13 của các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian, và bài báo của Fortin, Hill, Huang (2014) về giá nhà và con số.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta kiêng số 4?
Vì trong tiếng Hán, tiếng Nhật và tiếng Hàn, chữ "bốn" đọc gần giống hoặc trùng âm với chữ "chết". Do đó nhiều toà nhà ở Đông Á không có tầng 4, hoặc thay bằng 3A hay chữ F.
Vì sao số 13 bị coi là xui xẻo?
Các giải thích hay được nhắc là Bữa Tiệc Ly có mười ba người với Giuđa là kẻ phản bội, truyện thần Loki là vị khách thứ mười ba trong thần thoại Bắc Âu, và mười hai là số trọn vẹn nên mười ba là số vượt quá. Nguồn gốc chính xác đến nay chưa xác định được.
Vì sao số 8 được coi là số may mắn?
Trong tiếng Quảng Đông, "bát" (tám) đọc gần với "phát" nghĩa là phát tài, phát đạt. Niềm tin này lan rộng ở cộng đồng người Hoa và nhiều nước châu Á, kể cả Việt Nam.
Thứ Sáu ngày 13 có thật sự nhiều tai nạn hơn không?
Không có bằng chứng đáng tin. Một nghiên cứu nhỏ ở Anh năm 1993 cho rằng có tăng, nhưng các nghiên cứu lớn hơn ở nhiều nước cho kết quả lẫn lộn, phần lớn không thấy khác biệt đáng kể.
Mùng năm, mười bốn, hai ba là ngày gì?
Đó là ba ngày nguyệt kỵ trong tháng âm lịch theo dân gian, có câu "Mùng năm, mười bốn, hai ba, đi chơi cũng lỗ nữa là đi buôn". Đây là tục kiêng truyền miệng, không có nghiên cứu nào cho thấy làm việc vào những ngày này kém may hơn.
