Không có con số chung nào cho biết thành công có bao nhiêu phần may mắn, vì tỷ lệ ấy thay đổi rất nhiều theo từng lĩnh vực: cờ vua gần như toàn kỹ năng, xổ số toàn may rủi, còn kinh doanh, nghệ thuật, nghề nghiệp nằm ở giữa. Điều các nghiên cứu cho thấy khá nhất quán là: may mắn đóng vai trò lớn hơn người thành công thường thừa nhận, và càng lên tới đỉnh, khi ai cũng giỏi như nhau, thì may rủi càng quyết định ai đứng đầu.
Câu hỏi đặt sai và câu hỏi đặt đúng
Hỏi "thành công là bao nhiêu phần trăm may mắn" giống như hỏi diện tích hình chữ nhật bao nhiêu phần do chiều dài, bao nhiêu phần do chiều rộng. Kỹ năng và may rủi không cộng vào nhau như hai túi gạo; chúng đan vào nhau. Người giỏi biết nắm cơ hội may, người kém có cơ hội cũng để tuột.
Câu hỏi đặt đúng hơn là: trong một lĩnh vực cụ thể, kết quả nhạy với may rủi đến đâu? Và trong một câu chuyện thành công cụ thể, những yếu tố nào nằm ngoài tầm tay người trong cuộc?
Thang kỹ năng – may rủi của Mauboussin
Michael Mauboussin, nhà nghiên cứu đầu tư, trong cuốn The Success Equation (2012) đề xuất xếp các hoạt động lên một thang từ "thuần may rủi" đến "thuần kỹ năng". Ông gợi ý một phép thử đơn giản: có thể cố tình thua không? Ở cờ vua, muốn thua thì thua được ngay. Ở xổ số, muốn thua cũng chỉ là không trúng, chẳng khác gì cố thắng. Hoạt động nào càng dễ cố tình thua thì càng nghiêng về kỹ năng.
| Gần phía kỹ năng | Ở khoảng giữa | Gần phía may rủi |
|---|---|---|
| Cờ vua, chạy cự ly ngắn, giải toán thi đấu | Bóng đá, kinh doanh nhỏ, sáng tác nhạc, xin việc | Xổ số, quay số trúng thưởng, đầu tư ngắn hạn theo biến động giá |
| Kết quả lặp lại khá ổn định qua nhiều lần | Người giỏi thắng nhiều hơn, nhưng thua bất ngờ là chuyện thường | Kết quả lần sau gần như không liên quan lần trước |
Nghịch lý của kỹ năng
Mauboussin nêu một ý thoạt nghe ngược: khi mọi người trong một lĩnh vực đều giỏi lên và giỏi đều nhau, may rủi lại càng quyết định kết quả. Nhà cổ sinh vật học Stephen Jay Gould từng dùng ý này để giải thích vì sao trong bóng chày Mỹ, mức đánh bóng trung bình mùa trên 0,400 biến mất sau năm 1941: không phải vì người chơi kém đi, mà vì ai cũng giỏi hơn, khoảng cách hẹp lại, nên những thành tích cách biệt hiếm dần. Ở chung kết Olympic chạy 100 mét, cả tám người đều xuất sắc; ai thắng phụ thuộc nhiều vào một cú xuất phát hay một cơn gió.
Mô hình "tài năng hay may mắn" năm 2018
Năm 2018, ba nhà vật lý người Ý, Alessandro Pluchino, Alessio Emanuele Biondo và Andrea Rapisarda, công bố trên tạp chí Advances in Complex Systems một mô hình máy tính. Họ tạo ra một nghìn "người", mỗi người có mức tài năng khác nhau theo phân bố chuẩn, rồi cho họ sống bốn mươi năm giả lập, gặp ngẫu nhiên các sự kiện may và rủi. Người tài hơn có xác suất cao hơn tận dụng được sự kiện may.
Kết quả: phân bố "tài sản" cuối cùng rất lệch, một số ít người nắm phần lớn, giống thực tế. Nhưng người giàu nhất thường không phải người tài nhất, mà là người có tài ở mức khá cộng với một chuỗi may mắn. Người tài nhất thường chỉ đạt mức tầm trung.
Cần nói rõ: đây là mô hình, kết quả phụ thuộc vào giả định người làm mô hình đặt ra. Nó không chứng minh thế giới thật vận hành như vậy, chỉ cho thấy một cơ chế có thể. Công trình này được trao giải Ig Nobel về kinh tế năm 2022, giải dành cho những nghiên cứu "khiến người ta bật cười rồi phải suy nghĩ".
Những bằng chứng từ đời thật
Chữ cái đầu của họ
Năm 2006, Liran Einav và Leeat Yariv công bố trên Journal of Economic Perspectives một phát hiện lạ: ở ngành kinh tế học, nơi tên tác giả bài báo thường xếp theo bảng chữ cái, những giáo sư có họ bắt đầu bằng chữ cái đầu bảng có khả năng được biên chế ở các khoa hàng đầu cao hơn. Ở tâm lý học, nơi tên tác giả xếp theo mức đóng góp, hiệu ứng này không xuất hiện. Một điều chẳng ai chọn, vị trí chữ cái trong họ mình, cũng để lại dấu vết trên sự nghiệp.
Tháng sinh, nơi sinh, năm ra trường
Các bài khác trong danh mục này bàn kỹ: trẻ sinh đầu năm học có lợi thế trong thể thao, học tập (hiệu ứng tuổi tương đối); lợi thế nhỏ ban đầu được nhân lên (hiệu ứng Matthew); và quốc gia, gia đình nơi mình sinh ra quyết định một phần lớn thu nhập cả đời.
Vì sao người thành công hay đánh giá thấp may mắn
Có ba lý do tâm lý thường được nêu:
- Ta nhớ rõ nỗ lực của mình, từng đêm thức khuya, từng lần bị từ chối. Còn may mắn thì vô hình: lời giới thiệu tình cờ, người phỏng vấn đang vui, đối thủ mạnh hơn hôm đó bị ốm.
- Thiên kiến tự phục vụ: thành công thì nhận là nhờ mình, thất bại thì đổ cho hoàn cảnh. Với người khác thì ngược lại.
- Câu chuyện hay cần nhân quả. "Anh ấy giỏi nên thành công" dễ kể hơn "anh ấy giỏi, và may, và đúng thời điểm".
(Thiên kiến kẻ sống sót, tức chỉ nhìn người thành công mà quên những người giỏi không kém đã thất bại, cũng góp phần, nhưng đã được bàn ở chỗ khác.)
Nhà kinh tế học Robert Frank trong cuốn Success and Luck (2016) kể chuyện chính mình: ông từng bị ngừng tim đột ngột khi đang chơi quần vợt, và sống sót vì tình cờ có xe cấp cứu đang ở rất gần. Ông dùng trải nghiệm đó để mở đầu lập luận rằng xã hội thường đánh giá quá cao phần công sức và quá thấp phần may mắn trong thành công.
Câu nói của Kahneman
Nhà tâm lý học Daniel Kahneman, giải Nobel Kinh tế 2002, trong cuốn Tư duy nhanh và chậm (2011) có một công thức hay được trích: thành công bằng tài năng cộng may mắn; thành công lớn bằng thêm một chút tài năng và rất nhiều may mắn. Đây là cách nói gọn, không phải phương trình đo được, nhưng nó tóm đúng tinh thần của nghịch lý kỹ năng nói trên.
Tranh luận: thừa nhận may mắn có làm người ta lười đi không
Có người lo rằng nói nhiều về may rủi sẽ làm người trẻ nản lòng, nghĩ "cố gắng làm gì". Phía bên kia, trong đó có triết gia Michael Sandel (cuốn The Tyranny of Merit, 2020), cho rằng tin tuyệt đối vào "ai thành công cũng là do xứng đáng" khiến người thành công kiêu ngạo, còn người thất bại thì tự trách quá mức.
Hai lo ngại không loại trừ nhau. Cách nhìn cân bằng mà nhiều tác giả gợi ý:
- Nỗ lực là điều kiện cần ở hầu hết lĩnh vực không thuần may rủi: không cố thì gần như không có cơ hội.
- May mắn quyết định trong số những người đã cố, ai lên tới đâu.
- Vì vậy, người thành công nên khiêm tốn và biết ơn; người chưa thành công không nên vội kết luận mình kém cỏi.
Góc nhìn hôm nay: sống với phần may rủi
Không ai điều khiển được may rủi, nhưng có thể làm vài việc để không phí nó và không bị nó đánh gục:
- Tăng số lần thử: ở lĩnh vực nhiều may rủi, nộp nhiều hồ sơ, viết nhiều bản thảo, gặp nhiều người làm tăng cơ hội gặp may.
- Đánh giá quyết định theo cách ra quyết định, không chỉ theo kết quả. Quyết định tốt vẫn có thể ra kết quả xấu vì xui, và ngược lại.
- Chừa đường lùi: tiền dự phòng, sức khoẻ, các mối quan hệ, để một lần xui không thành cú ngã không gượng dậy được.
- Nhìn người khác rộng lượng hơn: người chưa thành công có thể chỉ chưa gặp may.
Đọc thêm: The Success Equation của Mauboussin cho cách phân biệt kỹ năng và may rủi; Success and Luck của Robert Frank cho góc nhìn xã hội; bài báo "Talent vs Luck" của Pluchino và cộng sự đọc miễn phí trên kho arXiv.
Câu hỏi thường gặp
Thành công có bao nhiêu phần may mắn?
Không có con số chung. Tỷ lệ phụ thuộc lĩnh vực: cờ vua gần như toàn kỹ năng, xổ số toàn may rủi, còn kinh doanh, nghệ thuật, nghề nghiệp ở giữa. Nghiên cứu cho thấy may mắn thường lớn hơn người thành công thừa nhận, nhất là ở nhóm đứng đầu.
Nghịch lý của kỹ năng là gì?
Đây là ý của Michael Mauboussin: khi mọi người trong một lĩnh vực đều giỏi và giỏi đều nhau, khoảng cách kỹ năng thu hẹp, nên may rủi càng quyết định ai thắng. Vì thế ở cấp đỉnh cao, kết quả thường bất ngờ hơn.
Nghiên cứu Talent vs Luck nói gì?
Mô hình máy tính của Pluchino, Biondo và Rapisarda năm 2018 cho thấy người thành công nhất thường có tài ở mức khá cộng chuỗi may mắn, chứ không phải người tài nhất. Đây là kết quả mô hình, phụ thuộc giả định, không phải bằng chứng trực tiếp từ đời thật.
Làm sao biết một việc dựa vào kỹ năng hay may mắn?
Một phép thử của Mauboussin là hỏi: có thể cố tình thua không? Nếu muốn thua là thua được ngay, như cờ vua, thì việc đó nghiêng về kỹ năng. Nếu cố thua cũng như cố thắng, như xổ số, thì nghiêng về may rủi.
Thừa nhận may mắn có làm người ta lười cố gắng không?
Không nhất thiết. Ở hầu hết lĩnh vực, nỗ lực vẫn là điều kiện cần để có cơ hội, còn may mắn quyết định trong số những người đã cố. Hiểu điều này giúp người thành công khiêm tốn hơn và người chưa thành công bớt tự trách.
