Số đỏ của Vũ Trọng Phụng (đăng báo năm 1936, in sách năm 1938) kể chuyện Xuân Tóc Đỏ, một gã nhặt bóng quần vợt ít học, nhờ một chuỗi vận may mà leo lên thành "giáo sư", "đốc tờ", "nhà cải cách", rồi được tung hô là "vĩ nhân cứu quốc". Tên truyện chơi chữ với câu dân gian "số đỏ" (số may). Nhưng cái đáng cười không phải vận may của Xuân, mà là một xã hội rỗng tuếch tới mức chỉ cần may là đủ để thành danh.
Vũ Trọng Phụng và năm 1936
Vũ Trọng Phụng (1912–1939) sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, mồ côi cha từ nhỏ, sống bằng nghề viết báo, viết văn. Ông được gọi là "ông vua phóng sự đất Bắc" với các phóng sự như Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây. Riêng năm 1936, ông cho ra mắt liền mấy tiểu thuyết lớn: Giông tố, Vỡ đê, Số đỏ. Ông mất vì bệnh lao khi mới 27 tuổi.
Số đỏ đăng nhiều kỳ trên Hà Nội báo từ năm 1936, sau đó in thành sách năm 1938. Bối cảnh là Hà Nội những năm 1930, giữa phong trào "Âu hoá", "vui vẻ trẻ trung", khi các mốt áo, hội thể thao, hội từ thiện, báo chí cải cách nở rộ trong tầng lớp thị dân giàu có.
Tóm tắt cốt truyện
- Khởi đầu từ đáy. Xuân, biệt danh Xuân Tóc Đỏ vì tóc cháy nắng, mồ côi, lớn lên ngoài đường, từng làm đủ nghề vặt, trong đó có nghề nhặt bóng ở sân quần vợt. Sau một chuyện tai tiếng, hắn mất việc và bị đưa về bót.
- Bà Phó Đoan. Bà Phó Đoan, một quả phụ giàu có hay làm từ thiện cho có tiếng, bảo lãnh Xuân ra và giới thiệu hắn vào tiệm may Âu hoá của vợ chồng Văn Minh.
- Gia đình cụ cố Hồng. Xuân bước vào gia đình cụ cố Hồng, một nhà "văn minh" đủ mặt: cụ cố Hồng lẩm cẩm chỉ mong được người ta khen già, câu cửa miệng "Biết rồi, khổ lắm, nói mãi"; cô Tuyết "ngây thơ" theo mốt; ông Phán mọc sừng; cụ cố Tổ già yếu nằm một chỗ.
- Leo thang danh hiệu. Nhờ học lỏm vài câu, Xuân được gọi là "đốc tờ", rồi làm "giáo sư quần vợt", được các hội cải cách mời vào, viết báo, làm quảng cáo.
- Hạnh phúc của một tang gia. Cụ cố Tổ qua đời, có phần do Xuân vô tình gây ra. Con cháu không buồn mà vui, vì chúc thư của cụ được thi hành. Đám ma được tổ chức như một cuộc trình diễn thời trang.
- Trận đấu với người Xiêm. Nhân chuyến thăm của vua Xiêm, Xuân phải đấu quần vợt với hai tay vợt người Xiêm. Được dặn phải thua để giữ hoà khí, hắn thua. Đám đông nổi giận, nhưng Xuân diễn thuyết rằng mình đã hy sinh vì nước.
- Đỉnh cao. Xuân được tung hô là anh hùng cứu quốc, được trao huân chương Bắc Đẩu bội tinh, được làm rể cụ cố Hồng.
Chương 15, "Hạnh phúc của một tang gia", có trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông và là chương được trích dẫn nhiều nhất.
Số đỏ là gì: chữ "số" dưới ngòi bút trào phúng
Trong tiếng Việt, "số đỏ" là số may, "số đen" là số xui. Người ta hay nói "đen tình đỏ bạc", "gặp vận đỏ". Vũ Trọng Phụng mượn cách nói ấy làm tên truyện, và mỗi bước leo của Xuân đều giống như được "số" nâng đỡ: đúng lúc, đúng chỗ, đúng người.
Nhưng nếu bóc từng lớp, vận may của Xuân không rơi từ trời xuống:
| Bước leo của Xuân | Trông như may mắn | Thật ra nhờ |
|---|---|---|
| Ra khỏi bót | Gặp đúng bà Phó Đoan | Bà cần một việc từ thiện để được tiếng |
| Thành "đốc tờ" | Nói vài câu là được tin | Người nghe chỉ cần danh xưng, không cần kiến thức |
| Thành "giáo sư quần vợt" | Biết chút về sân bóng | Phong trào thể thao để khoe, không để chơi |
| Cái chết của cụ cố Tổ | Một tai nạn | Con cháu đang mong chúc thư được thi hành |
| Thành anh hùng | Thua mà hoá thắng | Một đám đông dễ bị dắt mũi bởi lời lẽ to tát |
Vũ Trọng Phụng biến "số đỏ" thành tấm gương phản chiếu. Xã hội nào cũng có người gặp may. Nhưng chỉ ở một xã hội mà danh hiệu, mốt áo và khẩu hiệu thay cho thực chất thì một kẻ như Xuân mới có thể đi từ đáy lên đỉnh mà không cần biết làm gì.
Nghệ thuật trào phúng: cười vào cái "văn minh" rởm
Các nhà nghiên cứu thường chỉ ra mấy thủ pháp chính:
- Phóng đại: mọi thứ được đẩy lên mức lố bịch, từ tiệm may với những mốt áo đặt tên kêu như "Ngây thơ" tới đám ma "to tát" như một cuộc diễu hành.
- Mâu thuẫn trào phúng: đám tang mà vui, kẻ bất tài được tôn vinh, người "đức hạnh" lại đầy dục vọng.
- Giọng kể tỉnh bơ: người kể không bình luận, cứ kể như chuyện bình thường, để người đọc tự bật cười.
- Danh xưng rỗng: "đốc tờ", "giáo sư", "vĩ nhân", "nhà cải cách" được trao đi tuỳ tiện như đồ khuyến mãi.
Chương "Hạnh phúc của một tang gia" là ví dụ tập trung nhất: mỗi thành viên gia đình có một niềm vui riêng trong đám tang của chính ông cụ. Không câu nào nói thẳng "họ bất hiếu", nhưng cả chương là một bản cáo trạng.
Xuân Tóc Đỏ khác gì những kẻ "gặp thời" khác
Văn học thế giới có nhiều nhân vật leo nhanh nhờ may và nhờ mánh: Julien Sorel trong Đỏ và Đen của Stendhal, Georges Duroy trong Bel-Ami của Maupassant. Điểm khác của Xuân là hắn hầu như không có tham vọng hay toan tính lớn. Julien Sorel khao khát, Duroy mưu mô, còn Xuân phần lớn chỉ trôi theo dòng, nắm lấy cơ hội vụn vặt. Cái làm hắn lên cao là xã hội xung quanh, không phải ý chí của hắn.
Chính vì vậy Số đỏ khác hẳn kiểu truyện "số phận" quen thuộc. Trong Truyện Kiều hay Tắt đèn, người tốt bị xô xuống. Ở Số đỏ, kẻ chẳng tốt chẳng xấu được đẩy lên. Hai chiều ngược nhau, cùng một chẩn đoán: số phận một người phụ thuộc nhiều vào cái xã hội bao quanh họ.
Những tranh luận quanh tác phẩm
Ngay từ thời đó, Vũ Trọng Phụng đã bị một số người chê là văn "dâm uế" vì những cảnh và lời lẽ táo bạo. Ông tự bênh vực mình trong một số bài báo, cho rằng muốn chữa bệnh thì phải chỉ ra bệnh. Về sau, giới nghiên cứu nhìn nhận Số đỏ là đỉnh cao của tiểu thuyết trào phúng Việt Nam. Một số chi tiết như cụ cố Hồng với câu "Biết rồi, khổ lắm, nói mãi" hay danh xưng "Xuân Tóc Đỏ" đã đi vào lời nói hằng ngày để chỉ kẻ ba hoa, gặp thời.
Góc nhìn hôm nay: Xuân Tóc Đỏ thời mạng xã hội
Đọc Số đỏ ngày nay, nhiều người thấy quen: danh hiệu tự phong, "chuyên gia" chỉ cần nói tự tin, đám đông thích nghe lời lẽ to tát hơn kiểm chứng. Bài học thực tế từ tác phẩm:
- Khi thấy ai đó thành danh quá nhanh, hãy hỏi họ thật sự làm được gì, thay vì họ được gọi là gì.
- Vận may có thật, nhưng cái biến vận may thành địa vị thường là những người đứng xung quanh và cách họ tung hô.
- Đọc kèm: Giông tố (cùng năm 1936) để thấy một Vũ Trọng Phụng gay gắt hơn; Bel-Ami của Maupassant để so sánh hai kiểu leo thang xã hội.
- Xem: Số đỏ đã nhiều lần được chuyển thể sân khấu kịch nói, là một trong những vở hài kịch quen thuộc của các nhà hát ở Hà Nội.
Câu hỏi thường gặp
Số đỏ của ai, viết năm nào?
Số đỏ là tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng, đăng nhiều kỳ trên Hà Nội báo từ năm 1936 và in thành sách năm 1938. Đây là tác phẩm trào phúng nổi tiếng nhất của văn học Việt Nam hiện đại.
Xuân Tóc Đỏ là ai?
Là nhân vật chính của Số đỏ, một gã mồ côi từng làm nghề nhặt bóng quần vợt. Nhờ một chuỗi tình cờ, hắn được gọi là đốc tờ, giáo sư, rồi được tung hô là anh hùng cứu quốc và làm rể nhà giàu.
Vì sao truyện tên là Số đỏ?
"Số đỏ" là cách nói dân gian chỉ số may mắn. Tên truyện vừa nói về vận may của Xuân, vừa mỉa mai một xã hội rỗng tới mức chỉ cần may là đủ để thành danh.
Hạnh phúc của một tang gia nói gì?
Đây là chương 15, kể đám tang cụ cố Tổ. Con cháu vui vì chúc thư được thi hành, đám ma thành cuộc trình diễn. Chương này phơi bày sự giả dối, bất hiếu của tầng lớp thượng lưu thành thị.
Biết rồi, khổ lắm, nói mãi là câu của ai?
Là câu cửa miệng của cụ cố Hồng trong Số đỏ. Ngày nay người ta dùng câu này để chỉ thái độ gạt phắt, không muốn nghe người khác nói.
