Nơi sinh, thời điểm sinh và gia đình sinh ra là ba thứ không ai tự chọn, nhưng chúng ảnh hưởng rất lớn đến đời một người. Nghiên cứu của nhà kinh tế Branko Milanović cho thấy riêng quốc gia nơi một người sống đã giải thích hơn một nửa chênh lệch thu nhập giữa các cá nhân trên toàn thế giới. Triết gia John Rawls gọi đây là "xổ số tự nhiên", còn nhà đầu tư Warren Buffett hay nói đùa là "xổ số buồng trứng". Hiểu phần đời không tự chọn không phải để than số, mà để nhìn mình và người khác công bằng hơn.
Ba tấm vé không ai tự rút
Thử hình dung trước khi sinh ra, mỗi người được phát ba tấm vé:
- Vé nơi chốn: quốc gia, vùng miền, thành thị hay nông thôn.
- Vé thời đại: năm sinh, cùng với tình trạng y tế, kinh tế, công nghệ của thời ấy.
- Vé gia đình: cha mẹ là ai, có điều kiện ra sao, nhà có sách không, có ai biết đường đi học tiếp không.
Không ai được chọn, không ai được đổi. Người Việt xưa có câu "Con vua thì lại làm vua, con sãi ở chùa thì quét lá đa", nói về tấm vé gia đình trong xã hội cũ. Nhưng câu ca dao ấy còn vế sau: "Bao giờ dân nổi can qua, con vua thất thế lại ra quét chùa". Vé có thể đổi giá trị khi thời thế đổi.
Vé nơi chốn: quốc gia quan trọng đến đâu
Năm 2015, Branko Milanović, nhà kinh tế từng làm việc lâu năm ở Ngân hàng Thế giới, công bố một nghiên cứu với câu hỏi trong tựa: Bao nhiêu phần thu nhập của chúng ta được quyết định bởi nơi ta sống? Dùng số liệu khảo sát hộ gia đình từ hơn một trăm quốc gia, ông ước tính rằng quốc gia nơi một người sống giải thích hơn một nửa chênh lệch thu nhập giữa mọi người trên thế giới. Ông gọi khoản chênh lệch này là "tiền thưởng quốc tịch" (citizenship premium).
Nói cách khác: người nghèo nhất ở một nước giàu thường vẫn có thu nhập cao hơn phần đông dân số ở một nước nghèo. Trước khi người ấy kịp làm gì, tấm vé nơi chốn đã đặt họ vào một tầng nhất định.
Ngay trong một nước, khu phố cũng quan trọng
Nhóm nghiên cứu của nhà kinh tế Raj Chetty (Đại học Harvard) dùng dữ liệu thuế của hàng chục triệu người Mỹ và thấy khả năng một đứa trẻ nhà nghèo leo lên tầng thu nhập cao hơn khác nhau rất nhiều tuỳ nơi lớn lên. Năm 2016, Chetty, Nathaniel Hendren và Lawrence Katz phân tích lại một chương trình hỗ trợ chuyển nhà: trẻ được chuyển từ khu nghèo sang khu ít nghèo hơn trước 13 tuổi có thu nhập khi trưởng thành cao hơn đáng kể, khoảng ba mươi phần trăm, so với nhóm không chuyển. Chuyển muộn thì hiệu quả nhỏ hơn hẳn. Môi trường sống lúc nhỏ để lại dấu vết lâu dài.
Vé thời đại: sinh năm nào cũng là may rủi
Năm sinh quyết định rất nhiều thứ ta coi là đương nhiên.
| Khía cạnh | Thay đổi qua thời gian (số liệu toàn cầu, làm tròn) |
|---|---|
| Tuổi thọ trung bình lúc sinh | Khoảng 32 năm vào năm 1900, hơn 70 năm vào đầu thế kỷ 21 (theo tổng hợp của Our World in Data) |
| Tử vong trẻ dưới 5 tuổi | Giảm hơn một nửa từ năm 1990 đến đầu thập niên 2020, theo UNICEF |
| Tỷ lệ người lớn biết chữ | Từ thiểu số vào đầu thế kỷ 19 lên phần lớn dân số thế giới hiện nay |
Một đứa trẻ sinh ra hôm nay, ở hầu hết mọi nơi, có cơ hội sống qua tuổi năm mươi cao hơn nhiều so với một vị vua hai trăm năm trước. Không phải vì cha mẹ nó giỏi hơn, mà vì nó sinh sau vắc-xin, kháng sinh, nước sạch.
Cỡ của thế hệ mình
Nhà kinh tế Richard Easterlin, trong cuốn Birth and Fortune (1980), đưa ra giả thuyết rằng những người sinh ra trong một thế hệ đông đúc thường phải cạnh tranh gắt hơn: lớp học chật hơn, thị trường việc làm khó hơn khi họ ra trường. Giả thuyết này có bằng chứng ủng hộ ở một số nước và một số giai đoạn, nhưng không đúng ở mọi nơi; các nhà kinh tế còn tranh luận.
Ra trường đúng lúc kinh tế suy thoái
Một hiện tượng được nghiên cứu nhiều: người tốt nghiệp đúng năm kinh tế suy thoái thường có thu nhập khởi điểm thấp hơn, và khoảng chênh ấy kéo dài nhiều năm. Nghiên cứu ở Canada của Philip Oreopoulos, Till von Wachter và Andrew Heisz (2012) thấy thiệt hại thu nhập đáng kể ở những năm đầu, rồi mờ dần sau khoảng mười năm. Người ra trường chẳng chọn được năm kinh tế tốt hay xấu.
Vé gia đình: từ cha mẹ đến con cái
Các nhà kinh tế đo mức "truyền" thu nhập từ cha mẹ sang con cái bằng một chỉ số gọi là độ co giãn thu nhập giữa các thế hệ. Chỉ số càng cao, đời con càng giống đời cha mẹ. Nhà kinh tế Miles Corak và nhiều người khác cho thấy các nước có bất bình đẳng cao thường cũng có mức "truyền" cao, tức con nhà nghèo khó thoát nghèo hơn. Năm 2012, Alan Krueger đặt tên mối liên hệ này là "đường cong Gatsby vĩ đại", theo tên tiểu thuyết của F. Scott Fitzgerald.
Cần nói rõ: đây là mối tương quan giữa các quốc gia, không phải định mệnh cho từng người. Trong mọi xã hội đều có người vượt rất xa hoàn cảnh xuất phát, và người tụt xa khỏi điểm xuất phát thuận lợi.
Bức màn vô minh của Rawls
Năm 1971, triết gia Mỹ John Rawls xuất bản Một lý thuyết về công lý. Ông đề xuất một phép thử tưởng tượng: hãy thiết kế luật lệ cho một xã hội khi đứng sau "bức màn vô minh", tức không biết mình sẽ sinh ra là ai, giàu hay nghèo, khoẻ hay yếu, ở vùng nào. Theo Rawls, khi không biết mình rút vé gì, người ta sẽ chọn những luật lệ công bằng hơn, bảo vệ cả người rút phải vé xấu.
Rawls gọi sự phân bố tài năng bẩm sinh và hoàn cảnh xuất phát là "xổ số tự nhiên", và cho rằng nó không xứng đáng hay không xứng đáng theo nghĩa đạo đức; nó chỉ đơn giản là sự thật. Điều mang tính đạo đức là cách xã hội đối xử với sự thật ấy. Lý thuyết của Rawls bị nhiều triết gia khác phản biện, như Robert Nozick, nhưng phép thử "bức màn vô minh" vẫn được dùng rộng rãi.
Đặt cạnh quan niệm số kiếp
Nhiều truyền thống tín ngưỡng giải thích "tấm vé" bằng những khái niệm riêng: thuyết nghiệp trong Ấn Độ giáo, Phật giáo coi hoàn cảnh sinh ra liên quan đến hành động trong quá khứ; dân gian Việt nói về phúc đức ông bà để lại. Các quan niệm ấy được bàn trong danh mục về tín ngưỡng. Ở đây chỉ lưu ý một điều: dù hiểu theo cách nào, không nên dùng chúng để kết luận rằng người sinh ra nghèo khổ, bệnh tật là "đáng phải chịu". Phần lớn các truyền thống tôn giáo lớn cũng dạy lòng từ bi, bác ái với người kém may mắn.
Góc nhìn hôm nay
Hiểu phần đời không tự chọn có ít nhất ba ích lợi:
- Với mình: bớt tự trách vì những khởi điểm không do mình chọn, và tập trung vào phần còn chọn được: học gì, sống ở đâu khi đủ lớn, chơi với ai, đọc gì.
- Với người khác: bớt phán xét. Trước khi nói "sao người ta không cố", hãy hỏi người ta đã rút được tấm vé nào.
- Với con cái: những gì cha mẹ trao trong mười năm đầu đời của con, như môi trường đọc sách, sức khoẻ, sự an toàn, chính là phần vé gia đình mà cha mẹ còn có thể làm cho tốt hơn.
Đọc thêm: cuốn Global Inequality (2016) của Milanović; trang web Opportunity Insights của nhóm Chetty có bản đồ và tóm tắt dễ hiểu; và chương đầu cuốn Một lý thuyết về công lý của Rawls (đã có bản dịch tiếng Việt) cho phần triết học.
Câu hỏi thường gặp
Xổ số tự nhiên là gì?
Xổ số tự nhiên là cách John Rawls gọi sự phân bố tài năng bẩm sinh và hoàn cảnh xuất phát, những thứ không ai tự chọn. Ông cho rằng bản thân sự phân bố ấy không công bằng hay bất công; điều mang tính đạo đức là cách xã hội đối xử với nó.
Nơi sinh ảnh hưởng đến thu nhập bao nhiêu?
Theo nghiên cứu năm 2015 của Branko Milanović, quốc gia nơi một người sống giải thích hơn một nửa chênh lệch thu nhập giữa các cá nhân trên toàn thế giới. Trong một nước, khu phố nơi trẻ lớn lên cũng ảnh hưởng rõ đến thu nhập khi trưởng thành.
Bức màn vô minh của Rawls là gì?
Đó là phép thử tưởng tượng trong cuốn Một lý thuyết về công lý (1971): thiết kế luật lệ xã hội khi không biết mình sẽ sinh ra là ai, giàu hay nghèo, khoẻ hay yếu. Rawls cho rằng trong hoàn cảnh đó người ta sẽ chọn luật lệ công bằng hơn.
Đường cong Gatsby vĩ đại là gì?
Đó là tên Alan Krueger đặt năm 2012 cho mối liên hệ giữa bất bình đẳng thu nhập và mức độ con cái giống cha mẹ về thu nhập. Các nước bất bình đẳng cao thường có mức dịch chuyển giữa các thế hệ thấp hơn. Đây là tương quan giữa các nước, không phải định mệnh cho từng người.
Sinh ra nghèo có phải là số phận không?
Hoàn cảnh xuất phát ảnh hưởng lớn, nhưng không quyết định tất cả. Nghiên cứu cho thấy môi trường sống, giáo dục và chính sách xã hội có thể thay đổi đáng kể cơ hội của trẻ, nhất là khi tác động sớm. Ở mọi xã hội đều có người vượt xa hoàn cảnh xuất phát.
