"Nhân định thắng thiên" (人定勝天) thường được hiểu là ý chí, sự quyết tâm của con người có thể thắng được trời, tức thắng hoàn cảnh và số mệnh. Câu này không gán chắc được cho một tác giả nào; ý gần nhất có sớm trong Sử ký của Tư Mã Thiên, qua lời Thân Bao Tư: "nhân chúng giả thắng thiên, thiên định diệc năng phá nhân", nghĩa là người đông thì thắng được trời, mà trời đã định thì cũng phá được người. Người Việt vừa thích câu "nhân định thắng thiên", vừa giữ những câu như "sống chết có số", và chính sự giằng co ấy mới là nét đáng bàn.
Gốc câu nói: không có một tác giả
Tra cứu các nguồn Hán văn, câu "nhân định thắng thiên" ở dạng bốn chữ như ngày nay xuất hiện tương đối muộn và được nhiều người dùng, nên không thể nói "ông A nói câu này". Có hai nguồn cổ hay được nhắc khi bàn gốc gác của ý tưởng:
Sử ký: lời Thân Bao Tư
Trong Sử ký, phần "Ngũ Tử Tư liệt truyện", có chuyện Ngũ Tử Tư báo thù nước Sở, đào mộ vua Sở Bình Vương lên đánh xác. Bạn cũ của ông là Thân Bao Tư sai người đến nói: nghe rằng người đông thì thắng được trời, nhưng trời đã định thì cũng phá được người. Ý Thân Bao Tư là: lúc thế mạnh, người có thể lấn át cả lẽ trời, nhưng trời rồi sẽ đòi lại. Đây là lời cảnh báo, không phải lời cổ vũ.
Như vậy, câu cổ nhất có hình ảnh "người thắng trời" lại mang nghĩa khá khác cách dùng hôm nay. Chữ "định" trong "thiên định" là "trời đã định", và có học giả cho rằng chữ "định" trong "nhân định" thuở đầu cũng mang nghĩa "khi người đã ổn định, đông vững" chứ không phải "quyết tâm".
Tuân Tử: chế ngự thiên mệnh mà dùng
Tuân Tử, nhà Nho thế kỷ 3 trước Công nguyên, trong thiên "Thiên luận" viết rằng trời vận hành có quy luật thường hằng, "không vì vua Nghiêu mà còn, không vì vua Kiệt mà mất". Ông hỏi: tôn sùng trời mà ngóng trông, sao bằng nuôi dưỡng vật mà chế ngự nó; thuận theo trời mà ca tụng, sao bằng nắm lấy thiên mệnh mà dùng (chế thiên mệnh nhi dụng chi).
Đây có lẽ là tiếng nói gần nhất với tinh thần "nhân định thắng thiên" theo nghĩa hiện đại: "trời" là tự nhiên có quy luật, và con người hiểu quy luật thì làm chủ được. Tuy vậy, Tuân Tử không nói "thắng" theo nghĩa đánh bại; ông nói hiểu và sử dụng.
Người Việt có hai bộ tục ngữ về số phận
Đặt cạnh nhau, kho tục ngữ ca dao Việt có vẻ như tự mâu thuẫn:
| Nhóm tin vào số | Nhóm tin vào sức người |
|---|---|
| Sống chết có số | Có công mài sắt có ngày nên kim |
| Số giàu đem đến dửng dưng, lọ là con mắt tráo trưng mới giàu | Có chí thì nên |
| Trời sinh voi, trời sinh cỏ | Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ |
| Tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa | Giàu đâu đến kẻ ngủ trưa, sang đâu đến kẻ say sưa tối ngày |
| Người tính không bằng trời tính | Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo |
Thật ra hai bộ này không đánh nhau mà chia việc với nhau. Nhóm thứ nhất thường được dùng sau khi chuyện đã xảy ra, để an ủi, để chấp nhận. Nhóm thứ hai thường được dùng trước khi làm, để khuyên răn, thúc đẩy. Một người nông dân có thể nói "trời sinh voi, trời sinh cỏ" khi sinh thêm con, rồi vẫn dậy từ gà gáy ra đồng vì "tay làm hàm nhai".
Văn chương: Truyện Kiều và chữ tâm
Truyện Kiều của Nguyễn Du mở đầu bằng cuộc giằng co giữa chữ tài và chữ mệnh, và kết thúc bằng một đề nghị riêng:
Thiện căn ở tại lòng ta,
Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài.
Ngay trước đó, Nguyễn Du viết "Đã mang lấy nghiệp vào thân / Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa". Ở đây, ông không nói người thắng được trời. Ông nói: số phận nặng nề có thật, nhưng phần quý nhất là cái thiện trong lòng, thứ không ai định sẵn cho mình. Đó là một cách "cãi số" rất Việt: không đối đầu, mà đặt giá trị vào chỗ trời không với tới. Bài riêng về chữ tài chữ mệnh trong Truyện Kiều sẽ bàn kỹ hơn.
Dân gian còn có câu "đức năng thắng số", tức đạo đức, việc thiện có thể sửa được số. Ý này gần với tín ngưỡng báo ứng và được bàn ở danh mục Phúc đức.
"Cãi số" theo kiểu người Việt
Trong đời sống, người Việt có nhiều cách cãi số mà không cần tuyên ngôn:
- Đi tha phương: rời làng nghèo đi khai hoang, đi buôn, đi làm thuê. Cả lịch sử Nam tiến và những làn sóng người tha phương là câu chuyện của những người không chịu ngồi chờ.
- Cho con đi học: "không thầy đố mày làm nên", "muốn sang thì bắc cầu kiều, muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy". Học hành, khoa cử là con đường đổi đời được cả xã hội công nhận.
- Đổi tên, đổi nghề: dân gian có tục đặt tên xấu cho dễ nuôi, đổi tên khi con hay ốm, như một cách xoay xở với cái số được cho là không may. Ở đây chỉ kể như một tập tục, không nói nó có tác dụng.
Cần nói thêm: cách cãi số trong tục lệ có lúc làm hại người, như chọn ngày giờ sinh mổ theo "giờ đẹp" hay ngăn cản hôn nhân vì "khắc tuổi". Đó là chuyển niềm tin vào số phận thành hành động có rủi ro thật. Quyết định thời điểm sinh là việc của bác sĩ sản khoa theo chỉ định y khoa.
Nhân định thắng thiên dưới con mắt hôm nay
Câu nói có hai mặt nên cân nhắc:
Mặt tích cực
Nó chống lại thói đổ cho số. Tâm lý học gọi niềm tin "kết quả phụ thuộc vào hành động của mình" là tâm điểm kiểm soát bên trong (internal locus of control), khái niệm do Julian Rotter đưa ra năm 1966. Nhiều nghiên cứu thấy niềm tin này đi kèm với việc chủ động học hành, giữ sức khoẻ, tìm cách giải quyết vấn đề.
Mặt cần thận trọng
Đẩy quá đà, nó biến thành đổ lỗi: ai nghèo, ai bệnh là tại không cố. Nó cũng có thể dẫn đến coi thường giới hạn của tự nhiên. Trong lịch sử nhiều nơi, khẩu hiệu "người thắng trời" từng được dùng để biện minh cho những dự án can thiệp tự nhiên thô bạo, để lại hậu quả môi trường lâu dài. Tinh thần của Tuân Tử, hiểu quy luật rồi mới dùng, an toàn hơn tinh thần "thắng" bằng mọi giá.
Vì thế, có lẽ cách hiểu chín chắn nhất là ghép hai bộ tục ngữ lại: làm như thể mọi thứ tuỳ vào mình, và đón nhận kết quả như thể có những điều không tuỳ vào mình.
Góc nhìn hôm nay
Lần tới khi nghe ai nói "nhân định thắng thiên" hay "số trời đã định", có thể hỏi: câu ấy đang được dùng để thúc đẩy, để an ủi, hay để đổ lỗi? Cùng một câu tục ngữ có thể là liều thuốc hay là chiếc gối êm cho sự lười biếng, tuỳ người dùng.
Muốn đọc thêm, có thể tìm thiên "Thiên luận" trong Tuân Tử (Nguyễn Hiến Lê có giới thiệu trong cuốn Tuân Tử), phần "Ngũ Tử Tư liệt truyện" trong các bản dịch Sử ký, và bộ Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam của Vũ Ngọc Phan để tự tìm những câu về số phận.
Câu hỏi thường gặp
Nhân định thắng thiên nghĩa là gì?
Theo cách hiểu phổ biến hôm nay, nhân định thắng thiên nghĩa là ý chí, quyết tâm của con người có thể thắng được hoàn cảnh và số mệnh. Có học giả cho rằng chữ "định" thuở đầu mang nghĩa ổn định, đông vững hơn là quyết tâm.
Ai nói câu nhân định thắng thiên?
Không gán chắc được cho một tác giả nào. Ý gần nhất có sớm trong Sử ký, qua lời Thân Bao Tư: người đông thì thắng được trời, mà trời đã định thì cũng phá được người. Tuân Tử trong thiên Thiên luận cũng có ý nắm lấy thiên mệnh mà dùng.
Đức năng thắng số là gì?
Đức năng thắng số là quan niệm dân gian cho rằng sống có đạo đức, làm việc thiện có thể sửa được số phận xấu. Ý này gắn với tín ngưỡng báo ứng, khác với "nhân định thắng thiên" vốn nhấn mạnh ý chí và nỗ lực.
Vì sao người Việt vừa tin có số vừa tin có chí thì nên?
Hai nhóm tục ngữ thường được dùng vào hai thời điểm khác nhau: câu về chí khí để khuyên răn trước khi làm, câu về số phận để an ủi sau khi chuyện đã xảy ra. Vì vậy chúng ít khi thật sự mâu thuẫn trong đời sống.
Tin vào nhân định thắng thiên có hại gì không?
Đẩy quá đà, niềm tin này có thể biến thành đổ lỗi cho người nghèo, người bệnh là tại họ không cố, hoặc coi thường giới hạn của tự nhiên. Cách hiểu cân bằng hơn là cố gắng hết sức nhưng vẫn thừa nhận có những điều nằm ngoài tầm tay.
