Theo nhà tâm lý học Anh Richard Wiseman, "người may mắn" có thật theo nghĩa họ thực sự gặp nhiều điều tốt hơn, nhưng không phải vì họ có một năng lực bí ẩn hay được số trời ưu ái. Sau khoảng mười năm nghiên cứu hơn bốn trăm người tự nhận là rất may hoặc rất xui, ông cho rằng khác biệt nằm ở cách nghĩ và cách hành xử: người may để ý cơ hội nhiều hơn, cởi mở hơn, kỳ vọng tích cực hơn và biết xoay chuyện xấu. Kết quả này thú vị, nhưng cũng có những hạn chế về phương pháp mà người đọc nên biết.
Richard Wiseman là ai
Richard Wiseman (sinh năm 1966) là giáo sư chuyên trách phổ biến tâm lý học cho công chúng tại Đại học Hertfordshire, Anh. Trước khi làm nhà tâm lý học, ông từng là ảo thuật gia biểu diễn chuyên nghiệp, và điều này ảnh hưởng đến các nghiên cứu của ông: ông thích những thí nghiệm khéo léo, dễ hiểu, thường làm với công chúng thay vì chỉ trong phòng thí nghiệm. Ông cũng nổi tiếng với các nghiên cứu về nói dối, ma quỷ và tâm lý học hài hước.
Nghiên cứu về may mắn được ông tổng kết trong cuốn The Luck Factor (Nhân tố may mắn), xuất bản năm 2003, và một bài viết cùng năm trên tạp chí Skeptical Inquirer.
Cách tìm người tham gia
Wiseman đăng quảng cáo trên báo chí và các chương trình phát thanh, truyền hình ở Anh, mời những ai thấy mình luôn may mắn hoặc luôn xui xẻo liên hệ. Hơn bốn trăm người, từ nhiều lứa tuổi và nghề nghiệp, đã tham gia. Ông phỏng vấn họ, cho họ viết nhật ký, làm bảng hỏi tính cách và tham gia các thí nghiệm.
Ông kể về những người "xui" như một phụ nữ liên tục gặp tai nạn, và những người "may" như một phụ nữ thường xuyên trúng các cuộc thi trên tạp chí. Người tham gia tự xếp mình vào nhóm may hay xui.
Thí nghiệm tờ báo: "đừng đếm nữa"
Thí nghiệm được nhắc nhiều nhất rất đơn giản. Wiseman đưa cho người tham gia một tờ báo và nhờ họ đếm xem có bao nhiêu bức ảnh trong đó.
Trung bình, người tự nhận là xui mất khoảng hai phút. Người tự nhận là may thường chỉ mất vài giây. Vì sao? Ngay ở trang thứ hai, Wiseman đã cài một dòng chữ lớn chiếm nửa trang: "Đừng đếm nữa. Tờ báo này có 43 bức ảnh." Dòng chữ to, rõ, nhưng người xui thường lướt qua vì đang mải tìm ảnh. Người may thường thấy.
Giữa tờ báo còn một dòng chữ lớn khác: "Đừng đếm nữa, hãy báo với người làm thí nghiệm rằng bạn đã thấy dòng này và nhận 250 bảng Anh." Một lần nữa, người xui thường bỏ qua.
Wiseman diễn giải: người xui thường lo âu và tập trung căng vào nhiệm vụ trước mắt, nên bỏ lỡ những thứ nằm ngoài điều họ đang tìm. Người may thoải mái hơn nên thấy được những cơ hội "không có trong kế hoạch".
Bốn nguyên tắc của người may mắn
Từ các phỏng vấn và thí nghiệm, Wiseman rút ra bốn nguyên tắc:
| Nguyên tắc | Người may thường làm gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| 1. Tạo và để ý cơ hội tình cờ | Cởi mở với trải nghiệm mới, làm quen người lạ, thay đổi thói quen | Bắt chuyện ở một buổi tiệc, đổi đường đi làm, thử một lớp học khác |
| 2. Lắng nghe trực giác | Để ý cảm giác "có gì đó không ổn" hoặc "nên thử", và dành thời gian tĩnh lặng để nghe nó | Dừng lại suy nghĩ thêm trước một hợp đồng thấy bất an |
| 3. Kỳ vọng điều tốt | Tin rằng mình sẽ gặp may, nên kiên trì hơn khi gặp khó | Nộp thêm hồ sơ sau vài lần bị từ chối |
| 4. Biến xui thành may | Nhìn vào mặt "lẽ ra có thể tệ hơn", rút bài học, không ngồi gặm nhấm | Bị ngã gãy tay nhưng nghĩ "may mà không đập đầu" |
Nguyên tắc thứ tư liên quan đến hiện tượng tâm lý học gọi là so sánh phản thực tế: so sánh điều đã xảy ra với điều tốt hơn ("giá mà") làm ta khổ; so sánh với điều tệ hơn ("may mà") giúp ta nhẹ lòng. Wiseman thấy người may tự động làm kiểu so sánh thứ hai.
"Trường học may mắn"
Wiseman còn thử một bước xa hơn: dạy bốn nguyên tắc cho một nhóm người, hướng dẫn họ làm các bài tập trong một tháng, như ghi nhật ký những điều may đã gặp, chủ động bắt chuyện với người mới, tập nhìn mặt tích cực. Ông gọi đây là "trường học may mắn". Theo báo cáo của ông, khoảng tám phần mười người tham gia nói rằng họ thấy mình may mắn hơn, hài lòng hơn với cuộc sống sau khoá học.
Hạn chế: nên tin đến đâu
Nghiên cứu của Wiseman được kể rất hấp dẫn và lan rộng, nhưng người đọc kỹ tính nên biết các hạn chế:
- Người tham gia tự chọn và tự đánh giá: chỉ những người đọc quảng cáo và muốn tham gia mới đến. "May" hay "xui" là cảm nhận của họ, không được đo bằng tiêu chí khách quan.
- Phần lớn công bố qua sách và tạp chí phổ biến khoa học, không phải loạt bài trên tạp chí khoa học có phản biện chặt chẽ.
- "Trường học may mắn" không có nhóm đối chứng được mô tả rõ, và người tham gia biết mình đang được "dạy may mắn". Họ có thể báo cáo tích cực hơn vì kỳ vọng hoặc vì muốn làm vừa lòng người nghiên cứu.
- Quan hệ nhân quả không rõ: người lo âu bỏ lỡ cơ hội, hay gặp nhiều xui xẻo thật nên trở thành lo âu? Có thể cả hai chiều.
Vì vậy, nên đọc The Luck Factor như một bộ quan sát và gợi ý đáng thử, chứ không phải bằng chứng khoa học vững chắc rằng "may mắn học được".
Những nghiên cứu liên quan
Bùa may có làm ta chơi tốt hơn không
Năm 2010, Lysann Damisch, Barbara Stoberock và Thomas Mussweiler công bố trên tạp chí Psychological Science rằng người được nói "đây là quả bóng may mắn" đánh golf vào lỗ tốt hơn, và người mang theo bùa may làm bài tập trí nhớ tốt hơn, có lẽ nhờ tự tin hơn. Nhưng năm 2014, Robert Calin-Jageman và Tracy Caldwell làm lại thí nghiệm với số người lớn hơn và không thấy hiệu ứng. Đây là ví dụ cho thấy một kết quả "hay" cần được lặp lại trước khi tin.
Những cuộc gặp tình cờ đổi cả đời
Năm 1982, nhà tâm lý học Albert Bandura viết một bài nổi tiếng về "tâm lý học của những cuộc gặp tình cờ". Ông chỉ ra rằng nhiều ngã rẽ lớn trong đời, như nghề nghiệp, hôn nhân, bắt đầu từ một cuộc gặp không ai sắp đặt; nhưng việc cuộc gặp ấy có để lại dấu ấn hay không phụ thuộc vào con người: họ có sẵn lòng, có kỹ năng, có hoàn cảnh để nắm lấy không. Chính Bandura cũng gặp vợ mình tình cờ trên sân golf, một chuyện ông hay kể khi giảng về đề tài này.
"Tình cờ có kế hoạch"
Năm 1999, các nhà tư vấn hướng nghiệp Kathleen Mitchell, Al Levin và John Krumboltz đưa ra khái niệm "tình cờ có kế hoạch" (planned happenstance): thay vì cố hoạch định chính xác con đường nghề nghiệp, hãy rèn năm phẩm chất giúp tận dụng điều bất ngờ: tò mò, kiên trì, linh hoạt, lạc quan và dám chấp nhận rủi ro. Ý tưởng này gần với nguyên tắc đầu tiên của Wiseman.
Góc nhìn hôm nay
Điều đáng mang về từ nghiên cứu của Wiseman không phải là "ai cũng có thể may nếu nghĩ tích cực". Đời có những bất hạnh thật, không ai nên bị trách vì đã gặp xui. Điều đáng mang về là: một phần những gì ta gọi là may mắn nằm ở việc ta có để ý, có mở lòng, có thử lại hay không. Phần ấy, khác với tháng sinh hay nơi sinh, là phần ta có thể làm gì đó.
Một bài tập nhỏ có thể thử: mỗi tối ghi lại một điều may đã xảy ra trong ngày, dù nhỏ. Sau vài tuần, nhiều người thấy mình bắt đầu để ý những điều tốt nhiều hơn. Đó chưa phải là đổi vận, nhưng là đổi cách nhìn, và cách nhìn thì ảnh hưởng đến việc ta làm tiếp theo.
Đọc thêm: The Luck Factor của Wiseman (2003); bài "The Psychology of Chance Encounters and Life Paths" của Bandura trên tạp chí American Psychologist năm 1982.
Câu hỏi thường gặp
Người may mắn có thật không?
Theo Richard Wiseman, người tự nhận là may mắn thực sự gặp nhiều điều tốt hơn, nhưng không vì năng lực bí ẩn nào. Khác biệt nằm ở cách họ để ý cơ hội, cởi mở, kỳ vọng tích cực và xoay chuyện xấu. Nghiên cứu này có hạn chế vì dựa nhiều vào tự đánh giá.
Thí nghiệm tờ báo của Richard Wiseman là gì?
Wiseman nhờ người tham gia đếm số ảnh trong một tờ báo, trong đó trang hai có dòng chữ lớn "Đừng đếm nữa. Tờ báo này có 43 bức ảnh". Người tự nhận là may thường thấy dòng chữ và xong trong vài giây, người tự nhận là xui thường bỏ qua và đếm mất khoảng hai phút.
Bốn nguyên tắc may mắn của Wiseman là gì?
Bốn nguyên tắc gồm: tạo và để ý cơ hội tình cờ, lắng nghe trực giác, kỳ vọng điều tốt, và biến xui thành may. Wiseman trình bày chúng trong cuốn The Luck Factor năm 2003.
Bùa may mắn có tác dụng không?
Một nghiên cứu năm 2010 cho thấy người tin mình có bùa may làm bài tốt hơn, có lẽ nhờ tự tin. Nhưng một nghiên cứu lặp lại quy mô lớn hơn năm 2014 không thấy hiệu ứng này. Hiện chưa có bằng chứng vững chắc rằng bùa may cải thiện kết quả.
Có thể học để may mắn hơn không?
Wiseman báo cáo khoảng tám phần mười người dự "trường học may mắn" thấy mình may hơn sau một tháng. Tuy nhiên chương trình không có nhóm đối chứng rõ ràng và dựa vào tự đánh giá. Có thể coi đây là gợi ý đáng thử để cởi mở và để ý cơ hội hơn, chứ chưa phải bằng chứng chắc chắn.
