Bài Tarot ra đời ở miền Bắc nước Ý vào khoảng thập niên 1440 như một bộ bài để chơi, không phải để bói. Các bộ bài vẽ tay sang trọng cho gia tộc Visconti và Sforza ở Milan là những bộ cổ nhất còn giữ được. Phải hơn ba thế kỷ sau, năm 1781, học giả Pháp Antoine Court de Gébelin mới tuyên bố (sai) rằng Tarot là sách thiêng của Ai Cập cổ, mở đường cho việc dùng Tarot để bói, và bộ Rider–Waite năm 1909 tạo nên hình ảnh Tarot quen thuộc ngày nay.
Bài lá đến châu Âu
Bài lá nói chung xuất hiện ở châu Âu vào cuối thập niên 1370, nhiều khả năng đi theo đường thương mại từ thế giới Hồi giáo, nơi các bộ bài thời Mamluk ở Ai Cập đã có bốn chất (cốc, tiền, kiếm, gậy polo). Chỉ trong vài năm, bài lá lan khắp Ý, Tây Ban Nha, Pháp, Đức, và chính quyền nhiều thành phố phải ra lệnh cấm hoặc hạn chế vì nạn đánh bạc.
Bốn chất của bài Ý thời ấy là cốc, tiền, kiếm, gậy, đúng bốn chất về sau thành bộ "ẩn phụ" của Tarot. Điều này cho thấy Tarot không đến từ một nguồn bí ẩn nào: nó mọc ra từ bài lá thông thường.
Thế kỷ 15: bài "khải hoàn" ở các triều đình Ý
Khoảng thập niên 1440, ở các triều đình miền Bắc nước Ý như Milan, Ferrara, Bologna, người ta thêm vào bộ bài bốn chất một dãy lá có hình vẽ đặc biệt gọi là trionfi (khải hoàn). Những lá này đóng vai "át chủ bài" trong ván bài: lá khải hoàn lớn hơn ăn được mọi lá thường. Chữ tarocchi (từ đó ra "tarot" trong tiếng Pháp) chỉ xuất hiện về sau, khoảng đầu thế kỷ 16.
Những bộ cổ nhất còn sót lại được vẽ tay, thếp vàng cho gia tộc Visconti và Sforza, các nhà cai trị Milan, nên thường gọi chung là bài Visconti–Sforza. Các lá rời của những bộ này hiện nằm rải rác ở các bảo tàng và thư viện, như Thư viện Morgan (New York), Accademia Carrara (Bergamo) và một số sưu tập tư nhân.
Hình vẽ trên các lá khải hoàn lấy từ thế giới quen thuộc của người Ý thời Phục hưng: Hoàng đế, Giáo hoàng, Tình yêu, Cỗ xe khải hoàn, Bánh xe vận may, Thần chết, Mặt trời, Mặt trăng, Phán xét. Đó là những hình tượng đạo đức và tôn giáo phổ biến trong các đám rước, tranh tường, thơ ca thời ấy, không phải ký hiệu bí truyền.
Ván bài Tarot vẫn còn được chơi
Điều ít người biết: ở Pháp, Áo, Ý, Thuỵ Sĩ, Tarot vẫn được chơi như một môn bài ăn lượt có lá chủ, cùng họ với bài bridge, với các giải đấu và hiệp hội riêng. Ở Pháp gọi là jeu de tarot, ở Áo gọi là Tarock. Với họ, Tarot chưa bao giờ là chuyện bói toán.
Năm 1781: huyền thoại Ai Cập ra đời
Antoine Court de Gébelin, một mục sư Tin lành người Pháp đam mê ngôn ngữ cổ, trong tập 8 của bộ sách đồ sộ Le Monde primitif (Thế giới nguyên thủy, 1781) tuyên bố rằng Tarot là di sản của các tư tế Ai Cập cổ, chứa đựng "Sách của thần Thoth" được nguỵ trang dưới dạng bài lá để thoát khỏi sự huỷ diệt. Cùng tập sách có bài của Comte de Mellet, gắn các lá bài với chữ cái Hebrew và đề cập việc dùng bài để đoán.
Lúc đó chưa ai đọc được chữ tượng hình Ai Cập. Phải đến năm 1822 Jean-François Champollion mới giải mã thành công nhờ phiến đá Rosetta, và từ đó không có bất kỳ văn bản Ai Cập nào cho thấy liên hệ với Tarot. Nhưng huyền thoại đã kịp sống riêng.
Từ Etteilla đến Golden Dawn
| Mốc | Người, tổ chức | Đóng góp vào Tarot bói toán |
|---|---|---|
| khoảng 1785–1789 | Etteilla (Jean-Baptiste Alliette) | thầy bói chuyên nghiệp ở Paris, viết sách về bói bằng Tarot và phát hành bộ Tarot đầu tiên thiết kế riêng cho bói |
| thập niên 1850 | Éliphas Lévi | gắn 22 lá ẩn chính với 22 chữ cái Hebrew và Kabbalah, đặt Tarot vào trung tâm huyền học Pháp |
| 1888 | Hội Hermetic Order of the Golden Dawn (London) | hội huyền học Anh đưa Tarot vào hệ thống nghi lễ, chiêm tinh, Kabbalah |
| 1909 | A. E. Waite và Pamela Colman Smith, nhà xuất bản Rider | bộ Rider–Waite (nay hay gọi Rider–Waite–Smith): vẽ cảnh có nhân vật cho cả 56 lá ẩn phụ, giúp người mới dễ "đọc" |
| vẽ 1938–1943, in 1969 | Aleister Crowley và Lady Frieda Harris | bộ Thoth, một trong những bộ huyền học nổi tiếng nhất |
Pamela Colman Smith, người vẽ 78 lá của bộ Rider–Waite, là một nghệ sĩ minh hoạ được trả công rất ít và gần như bị lãng quên suốt nhiều thập kỷ. Ngày nay tên bà được thêm vào tên bộ bài để ghi nhận công sức sáng tạo ấy.
Cấu trúc một bộ Tarot
- 22 lá ẩn chính (Major Arcana): các lá khải hoàn cũ, từ Kẻ khờ (không số hoặc số 0) đến Thế giới (21).
- 56 lá ẩn phụ (Minor Arcana): bốn chất, mỗi chất 14 lá (từ Át đến 10, cộng bốn lá hình: Thị đồng, Hiệp sĩ, Hoàng hậu, Vua).
Thuật ngữ "arcana" (bí ẩn) là của giới huyền học thế kỷ 19, không phải của người chơi bài Ý thế kỷ 15.
Khoa học nói gì
Việc rút bài là một quá trình ngẫu nhiên: thứ tự lá bài sau khi xào không mang thông tin về tương lai hay tâm trạng của người hỏi. Rút ba lá từ 78 lá, tính cả lá xuôi và lá ngược, có hơn ba triệu sáu trăm nghìn kết quả có thứ tự khác nhau. Không có phép thử có đối chứng nào cho thấy người đọc Tarot dự đoán sự kiện hay mô tả người hỏi đúng hơn mức ngẫu nhiên khi họ không được nhìn, nghe người hỏi.
Vậy vì sao nhiều người thấy "trúng"? Phần lớn ý nghĩa đến từ cuộc trò chuyện: lá bài có hình ảnh đa nghĩa, người đọc gợi chuyện, người hỏi tự kể, rồi tự nối lá bài với đời mình. Các kỹ thuật đọc nguội (cold reading) và hiệu ứng Barnum đã được bàn ở một wiki khác trong hệ; ở đây chỉ cần biết rằng cảm giác "đúng quá" không phải bằng chứng.
Một số người dùng Tarot như công cụ gợi chuyện, viết lách hay tự suy ngẫm, coi mỗi lá như một câu hỏi mở. Cách dùng này không cần tin vào khả năng tiên tri, và cũng không đòi hỏi tốn tiền.
Rủi ro thật
- Chi phí lặp lại: dịch vụ "trải bài" trực tuyến tính phí theo lượt, theo gói, dễ tạo thói quen hỏi bài mỗi khi lo lắng.
- Quyết định quan trọng theo lá bài: chia tay, nghỉ việc, đầu tư, nhất là khi đang khủng hoảng tinh thần.
- Bỏ qua hỗ trợ thật: người đang trầm cảm, lo âu kéo dài cần được chuyên gia tâm lý hay bác sĩ giúp, không phải chờ lá bài báo "sắp qua".
Góc nhìn hôm nay
Tarot là một ví dụ tuyệt vời về cách một vật dụng đổi nghĩa qua lịch sử: từ bộ bài chơi của giới quý tộc Ý, thành "sách Ai Cập" trong trí tưởng tượng thế kỷ 18, thành công cụ huyền học thế kỷ 19, rồi thành hiện tượng văn hoá đại chúng. Các lá bài Visconti–Sforza là tác phẩm nghệ thuật Phục hưng thật sự đáng chiêm ngưỡng. Người muốn tìm hiểu nghiêm túc nên đọc các công trình của triết gia, nhà sử học bài lá Michael Dummett, đặc biệt chuyên khảo đồ sộ năm 1980 của ông về lịch sử bài Tarot, cuốn sách đã bóc tách cặn kẽ huyền thoại Ai Cập.
Câu hỏi thường gặp
Bài Tarot có nguồn gốc từ đâu?
Tarot ra đời ở miền Bắc nước Ý khoảng thập niên 1440, là bộ bài chơi có thêm dãy lá khải hoàn. Những bộ cổ nhất còn giữ được là bài Visconti–Sforza vẽ tay cho các nhà cai trị Milan. Tarot không có nguồn gốc Ai Cập.
Tarot có phải từ Ai Cập cổ không?
Không. Đó là tuyên bố của Antoine Court de Gébelin năm 1781, khi chưa ai đọc được chữ tượng hình. Sau khi Champollion giải mã năm 1822, không có văn bản Ai Cập nào cho thấy liên hệ với Tarot. Các nhà sử học coi đây là huyền thoại.
Tarot bắt đầu được dùng để bói từ khi nào?
Từ cuối thế kỷ 18 ở Pháp. Sau bài viết năm 1781 của Court de Gébelin và Comte de Mellet, thầy bói Etteilla ở Paris viết sách và phát hành bộ Tarot đầu tiên làm riêng cho bói vào khoảng 1785–1789.
Bộ Rider–Waite là gì?
Rider–Waite là bộ Tarot xuất bản năm 1909 ở London, do A. E. Waite thiết kế và Pamela Colman Smith vẽ. Bộ này vẽ cảnh có nhân vật cho cả 56 lá ẩn phụ, trở thành bộ Tarot phổ biến nhất thế giới.
Bói Tarot có chính xác không?
Không có phép thử có đối chứng nào cho thấy Tarot dự đoán tốt hơn ngẫu nhiên. Cảm giác "trúng" chủ yếu đến từ hình ảnh đa nghĩa của lá bài và việc người hỏi tự nối chúng với đời mình trong cuộc trò chuyện.
