Ảo tưởng kiểm soát (illusion of control) là xu hướng con người tin rằng mình có thể ảnh hưởng đến những kết quả thực ra hoàn toàn do may rủi. Nhà tâm lý học Ellen Langer của Đại học Harvard đặt tên và chứng minh hiện tượng này năm 1975: người tự tay chọn vé số đòi giá bán lại cao gấp mấy lần người được phát vé ngẫu nhiên, dù hai tấm vé có cơ hội trúng như nhau. Ảo tưởng này giải thích nhiều thói quen quen thuộc, từ lắc xúc xắc thật mạnh khi muốn ra số lớn đến cảm giác "tự lái xe thì an toàn hơn".
Ellen Langer và bài báo năm 1975
Ellen Langer (sinh năm 1947) là một trong những phụ nữ đầu tiên được nhận chức giáo sư biên chế tại khoa tâm lý học Đại học Harvard. Năm 1975, bà công bố bài "The Illusion of Control" trên Journal of Personality and Social Psychology, gồm sáu thí nghiệm. Ý tưởng chính: khi một tình huống may rủi mang những dấu hiệu của tình huống cần kỹ năng, như được lựa chọn, được cạnh tranh, được làm quen, được chủ động tham gia, người ta bắt đầu cư xử như thể kết quả phụ thuộc vào mình.
Thí nghiệm tấm vé số
Đây là thí nghiệm nổi tiếng nhất. Langer bán vé số nội bộ, mỗi vé một đô la, cho nhân viên hai công ty. Với một nửa số người, bà để họ tự chọn tấm vé mình thích (vé in hình cầu thủ bóng bầu dục). Với nửa còn lại, bà đưa sẵn một tấm.
Trước ngày quay thưởng, một người khác đến hỏi mua lại vé, vì "có người muốn chơi mà hết vé". Hỏi mỗi người muốn bán lại với giá bao nhiêu.
- Nhóm được phát vé: trung bình đòi khoảng 2 đô la.
- Nhóm tự chọn vé: trung bình đòi khoảng 8–9 đô la, gấp hơn bốn lần.
Cơ hội trúng của hai nhóm là như nhau. Thứ duy nhất khác là cảm giác "mình đã chọn".
Những thí nghiệm khác của Langer
Đối thủ tự tin và đối thủ lóng ngóng
Trong một thí nghiệm khác, người tham gia đặt cược vào việc ai rút được lá bài cao hơn, một việc thuần may rủi. Đối thủ là người của nhóm nghiên cứu, đóng hai vai: một người ăn mặc chỉnh tề, tự tin; một người lóng ngóng, ăn mặc xuề xoà, có vẻ bối rối. Người tham gia đặt cược nhiều hơn hẳn khi đấu với người lóng ngóng, như thể sự tự tin của đối thủ ảnh hưởng đến lá bài rút ra.
Quen tay thì tưởng giỏi
Langer cũng thấy khi người ta được tập trước, được làm quen với dụng cụ, hoặc được tự tay làm thay vì để người khác làm hộ, họ tin cơ hội thắng của mình cao hơn, dù kết quả vẫn hoàn toàn ngẫu nhiên.
Lắc xúc xắc mạnh để ra số lớn
Trước cả Langer, nhà xã hội học James Henslin đã quan sát những người chơi xúc xắc ăn tiền ở Mỹ cuối thập niên 1960. Ông ghi lại rằng khi muốn ra số lớn, họ lắc và ném mạnh; khi muốn số nhỏ, họ thả nhẹ. Họ cũng tập trung, thổi vào xúc xắc, nói chuyện với nó. Không ai trong số họ nghĩ mình mê tín; họ coi đó là "kỹ thuật".
Các hành vi tương tự có ở khắp nơi: bấm nút gọi thang máy nhiều lần, bấm nút đèn đi bộ liên tục, chọn dãy số "của mình" khi mua vé số.
Thí nghiệm ở viện dưỡng lão: mặt tích cực của cảm giác kiểm soát
Năm 1976, Langer và Judith Rodin làm một thí nghiệm tại một viện dưỡng lão ở bang Connecticut. Cư dân ở một tầng được khuyến khích tự quyết định những việc nhỏ hằng ngày, như sắp xếp phòng, chọn tối xem phim, và được tự chọn, tự chăm một chậu cây. Cư dân tầng khác được chăm sóc chu đáo như nhau, cũng được tặng cây, nhưng nhân viên lo hết mọi việc.
Sau ba tuần, nhóm được tự quyết vui vẻ hơn, năng động hơn theo đánh giá của cả chính họ lẫn nhân viên. Một nghiên cứu theo dõi mười tám tháng sau còn ghi nhận tỷ lệ tử vong ở nhóm này thấp hơn. Tuy nhiên, cần nói rõ: mẫu nghiên cứu nhỏ, kết quả về tử vong chưa được lặp lại thuyết phục ở quy mô lớn, và các nhà nghiên cứu sau này thận trọng hơn khi trích dẫn.
Thí nghiệm này cho thấy mặt bên kia: cảm giác kiểm soát thật đối với cuộc sống của mình có ích cho sức khoẻ tinh thần. Vấn đề chỉ nảy sinh khi ta tưởng mình kiểm soát những thứ vốn không kiểm soát được.
Vì sao con người dễ mắc ảo tưởng này
| Giả thuyết | Giải thích |
|---|---|
| Thói quen từ đời sống thật | Phần lớn việc ta làm thật sự cần kỹ năng; não quen suy luận "mình làm thì kết quả tốt hơn" nên áp nhầm vào chỗ may rủi |
| Nhu cầu cảm thấy an toàn | Thế giới bất định gây lo âu; tin mình kiểm soát được giúp bớt lo |
| Ghi nhớ có chọn lọc | Lần làm "nghi thức" mà thắng thì nhớ; lần thua thì quên |
| Lợi thế tiến hoá | Một số nhà nghiên cứu cho rằng tin hơi quá vào khả năng của mình khiến tổ tiên ta dám thử, dám làm, và điều đó có lợi nhiều hơn hại |
Trong thập niên 1970–1980, có giả thuyết "chủ nghĩa hiện thực trầm cảm" (Lauren Alloy và Lyn Abramson, 1979), cho rằng người trầm cảm nhẹ đánh giá mức kiểm soát của mình chính xác hơn người bình thường. Giả thuyết này nổi tiếng, nhưng các phân tích tổng hợp về sau cho thấy hiệu ứng nhỏ hơn và không ổn định như lúc đầu tưởng; đến nay vẫn còn tranh luận.
Khi ảo tưởng kiểm soát gây hại
- Cờ bạc: người chơi tin rằng tự chọn số, có "chiến thuật", có "ngày đẹp" thì dễ thắng hơn, nên đặt nhiều hơn và chơi lâu hơn. Ảo tưởng kiểm soát được coi là một trong những yếu tố nuôi dưỡng nghiện cờ bạc.
- Đầu tư: một nghiên cứu năm 2003 của Mark Fenton-O'Creevy và cộng sự trên các nhà giao dịch ở ngân hàng đầu tư London thấy những người có ảo tưởng kiểm soát cao hơn trong một bài kiểm tra trên máy tính lại có thành tích kém hơn và thu nhập thấp hơn.
- Sức khoẻ: tin rằng mình "kiểm soát được" một bệnh nặng bằng nghi thức, kiêng kỵ hay ý chí có thể khiến người bệnh chậm đi khám, bỏ điều trị.
- Bói toán, giải hạn: nhiều dịch vụ kiếm tiền chính từ mong muốn "làm gì đó" để kiểm soát tương lai. Các chiêu thức lừa đảo kiểu này đã được bàn ở chỗ khác; ở đây chỉ lưu ý rằng ảo tưởng kiểm soát là mảnh đất màu mỡ cho chúng.
Góc nhìn hôm nay: phân biệt hai loại việc
Cách dùng hiểu biết về ảo tưởng kiểm soát lành mạnh nhất là tập tách hai loại việc:
- Việc mình kiểm soát được: chuẩn bị, học, luyện tập, chăm sóc sức khoẻ, cách đối xử với người khác. Ở đây, cảm giác kiểm soát là thật và đáng giữ.
- Việc mình không kiểm soát được: kết quả xổ số, thời tiết ngày cưới, đề thi ra câu nào. Ở đây, nghi thức không đổi được kết quả. Nếu chúng giúp mình bớt lo mà không tốn kém, không hại ai, thì cũng không sao; nhưng đừng bỏ tiền lớn hay ra quyết định quan trọng dựa trên chúng.
Đọc thêm: cuốn Mindfulness (1989) của chính Ellen Langer, và các chương về sự tự tin quá mức trong sách tâm lý học hành vi. Ai đang thấy khó dừng cờ bạc nên tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ, vì nghiện cờ bạc là rối loạn có thể điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Ảo tưởng kiểm soát là gì?
Ảo tưởng kiểm soát là xu hướng tin rằng mình có thể ảnh hưởng đến những kết quả thực ra hoàn toàn do may rủi. Ellen Langer đặt tên và chứng minh hiện tượng này bằng một loạt thí nghiệm công bố năm 1975.
Thí nghiệm vé số của Ellen Langer là gì?
Langer cho một nhóm tự chọn vé số và một nhóm được phát vé sẵn, rồi hỏi họ muốn bán lại với giá bao nhiêu. Nhóm tự chọn đòi giá trung bình cao gấp hơn bốn lần, dù cơ hội trúng của hai nhóm như nhau.
Vì sao người chơi lắc xúc xắc mạnh khi muốn ra số lớn?
Đây là biểu hiện của ảo tưởng kiểm soát, được James Henslin ghi lại khi quan sát người chơi xúc xắc cuối thập niên 1960. Não quen với những việc cần kỹ năng nên áp nhầm lối suy nghĩ "mình làm mạnh thì kết quả lớn" vào chuyện may rủi.
Cảm giác kiểm soát có lợi không?
Có, khi đó là kiểm soát thật. Thí nghiệm của Langer và Rodin năm 1976 ở viện dưỡng lão cho thấy người cao tuổi được tự quyết việc hằng ngày vui vẻ và năng động hơn. Vấn đề chỉ nảy sinh khi tưởng mình kiểm soát những thứ vốn không kiểm soát được.
Ảo tưởng kiểm soát liên quan gì đến nghiện cờ bạc?
Người chơi tin rằng tự chọn số hay có chiến thuật thì dễ thắng hơn nên đặt nhiều hơn và chơi lâu hơn. Ảo tưởng kiểm soát được coi là một yếu tố nuôi dưỡng nghiện cờ bạc. Người khó dừng nên tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
