Amor fati là cụm từ Latin nghĩa là "yêu số phận", được triết gia Đức Friedrich Nietzsche dùng để chỉ thái độ không chỉ chịu đựng mà còn khẳng định, đón nhận trọn vẹn mọi điều đã và sẽ xảy ra trong đời mình, kể cả đau khổ. Ông viết lần đầu về amor fati năm 1882 trong Khoa học vui vẻ, và năm 1888 gọi nó là "công thức cho sự vĩ đại của con người": không muốn bất cứ điều gì khác đi, không ở phía trước, không ở phía sau, không trong cả cõi vĩnh hằng.
Amor fati thường bị hiểu nhầm thành cam chịu hay "số sao chịu vậy". Thực ra Nietzsche nghĩ gần như ngược lại.
Nietzsche viết amor fati trong hoàn cảnh nào
Friedrich Nietzsche (1844–1900) trở thành giáo sư ngữ văn cổ điển ở Đại học Basel (Thuỵ Sĩ) khi mới 24 tuổi. Nhưng sức khoẻ ông rất kém: đau đầu dữ dội, rối loạn tiêu hoá, mắt gần như mù. Năm 1879, ông phải xin thôi dạy, sống bằng khoản trợ cấp nhỏ, lang thang giữa các thị trấn ở Thuỵ Sĩ, Ý và miền nam nước Pháp để tìm khí hậu dễ chịu hơn.
Chính trong những năm ốm đau, cô độc ấy, ông viết những tác phẩm quan trọng nhất. Mùa đông 1881–1882 ở Genova, ông viết phần thứ tư của Khoa học vui vẻ (Die fröhliche Wissenschaft), đặt tên là "Sanctus Januarius" (Thánh tháng Giêng), mở đầu bằng mục 276 nói về amor fati. Đầu tháng 1 năm 1889, ông suy sụp tinh thần ở Turin và sống mười năm cuối đời trong tình trạng mất năng lực trí tuệ, dưới sự chăm sóc của mẹ rồi em gái.
Biết hoàn cảnh ấy mới thấy amor fati không phải lời của người sống sung sướng nói với người khổ. Đó là lời của một người đau ốm kinh niên tự đặt cho mình.
Hai đoạn văn then chốt
Khoa học vui vẻ, mục 276 (1882)
Đại ý: Nietzsche mong học được ngày càng nhiều cách nhìn thấy cái tất yếu trong sự vật như là cái đẹp, để trở thành một trong những người làm cho sự vật đẹp lên. Amor fati, ông viết, hãy là tình yêu của mình từ nay. Ông không muốn gây chiến với cái xấu, không muốn buộc tội, thậm chí không muốn buộc tội những kẻ buộc tội. Ngoảnh mặt đi sẽ là cách phủ định duy nhất. Và tóm lại: một ngày nào đó, ông chỉ muốn là người nói "Có".
Ecce Homo (viết 1888)
Trong cuốn tự thuật Ecce Homo, viết năm 1888 và mãi đến 1908 mới xuất bản, ở chương "Vì sao ta khôn ngoan đến thế", Nietzsche viết đại ý: công thức cho sự vĩ đại của một con người là amor fati, nghĩa là không muốn điều gì khác đi, không ở phía trước, không ở phía sau, không trong cả vĩnh hằng. Không chỉ chịu đựng cái tất yếu, càng không che giấu nó, mà yêu nó.
Hai đoạn này cách nhau sáu năm, cho thấy amor fati không phải ý thoáng qua mà là một sợi chỉ xuyên suốt tư tưởng ông thời kỳ cuối.
Amor fati khác cam chịu thế nào
Đây là chỗ dễ hiểu sai nhất. So sánh ba thái độ trước cùng một biến cố xấu, ví dụ thi trượt:
| Thái độ | Câu nói điển hình | Nhìn biến cố như | Hành động sau đó |
|---|---|---|---|
| Cam chịu (định mệnh luận) | "Số mình thế, làm gì cũng vậy" | Một bản án từ bên ngoài | Buông xuôi |
| Chấp nhận kiểu Khắc kỷ | "Việc đã xảy ra nằm ngoài quyền mình, chỉ thái độ là của mình" | Một điều trung tính, không đáng làm mình xao động | Bình thản làm phần việc của mình |
| Amor fati | "Nếu được chọn lại, vẫn muốn có lần trượt ấy" | Một phần không thể tách rời của con người mình đang trở thành | Biến nó thành chất liệu cho đời mình |
Cam chịu là thái độ của kẻ thua cuộc. Amor fati là thái độ của người sáng tạo: nhìn toàn bộ đời mình như một tác phẩm, trong đó những nét gãy cũng là một phần của bố cục. Nietzsche ghét nhất thái độ oán hận (ressentiment), tức sống trong cay đắng về quá khứ và đổ lỗi. Amor fati là liều thuốc ông kê cho chính mình chống lại cơn oán hận ấy.
Liên hệ với "sự quy hồi vĩnh cửu"
Muốn hiểu amor fati, nên đọc cùng mục 341 trong Khoa học vui vẻ, mang tên "Gánh nặng lớn nhất". Nietzsche đưa ra một phép thử tưởng tượng: giả sử một con quỷ lẻn vào nỗi cô đơn của ta và nói rằng cuộc đời này, như ta đang sống, ta sẽ phải sống lại vô số lần, không thêm điều gì mới, từng nỗi đau, từng niềm vui, từng ý nghĩ, đúng theo thứ tự ấy.
Ông hỏi: ta sẽ nghiến răng nguyền rủa con quỷ, hay sẽ thốt lên rằng chưa từng nghe điều gì thiêng liêng hơn? Người có thể vui mừng trước lời ấy là người đã đạt tới amor fati.
Các nhà nghiên cứu còn tranh luận Nietzsche có tin quy hồi vĩnh cửu là sự thật vũ trụ không. Phần đông đọc nó như một phép thử: thay vì hỏi "đời có ý nghĩa không", hãy hỏi "ta có muốn sống lại đời này mãi mãi không". Nếu không, điều gì cần đổi từ hôm nay?
Nietzsche có phải người theo thuyết tất định không
Chữ "fatum" (số phận) dễ khiến người ta nghĩ Nietzsche tin mọi thứ đã an bài. Các nhà nghiên cứu không đồng ý với nhau về điểm này. Có những đoạn ông chế giễu khái niệm "ý chí tự do" như một phát minh của các nhà đạo đức học để có cớ trừng phạt. Nhưng ông cũng chế giễu cả khái niệm "ý chí không tự do", coi cả hai là những huyền thoại.
Điều chắc chắn hơn: amor fati không phải là một luận điểm về vật lý hay siêu hình. Nó là một thái độ sống. Dù thế giới tất định hay không, câu hỏi vẫn là ta đứng trước những gì đã xảy ra với tư thế nào.
Những tiếng nói gần gũi và khác biệt
- Phái Khắc kỷ: Marcus Aurelius và Epictetus đều dạy đón nhận những gì xảy ra. Nietzsche chịu ảnh hưởng nhưng phê phán sự lạnh lùng của Khắc kỷ: ông không muốn "không xao động", ông muốn yêu say mê.
- Spinoza: Nietzsche gọi Spinoza là "người tiền bối". Spinoza dạy rằng hiểu được tính tất yếu của sự vật thì bớt khổ vì chúng.
- Albert Camus: hình ảnh Sisyphus hạnh phúc mang tinh thần gần với amor fati (bài về Camus đã có ở chỗ khác, ở đây chỉ nhắc).
- Trang Tử: an thời xử thuận, thuận theo biến hoá, nhưng giọng nhẹ nhàng, buông bỏ, khác với giọng hừng hực khẳng định của Nietzsche.
Những điều amor fati không nói
Ngày nay "amor fati" được in lên áo, xăm lên tay, dùng làm khẩu hiệu tạo động lực. Có ba điều cần nói rõ để khỏi hiểu méo:
- Không có nghĩa là bất công đáng được chấp nhận. Yêu đời mình, kể cả phần đau, không có nghĩa là bào chữa cho kẻ gây ra nỗi đau, hay ngừng sửa những gì sửa được.
- Không có nghĩa là "mọi chuyện xảy ra đều có lý do". Nietzsche không nói biến cố có mục đích. Ông nói ta có thể tạo ý nghĩa từ nó.
- Không phải liều thuốc cho người đang khủng hoảng. Với người vừa mất người thân, đang trầm cảm hay bị bạo hành, lời "hãy yêu số phận" có thể gây tổn thương. Lúc đó cần người lắng nghe và hỗ trợ chuyên môn, không cần triết lý.
Góc nhìn hôm nay
Amor fati có thể dùng như một câu hỏi để tự soi: trong đời mình có chuyện gì mình vẫn mong giá như chưa từng xảy ra? Rồi thử hỏi tiếp: nếu xoá nó đi, mình có còn là mình hôm nay không? Nhiều người thấy rằng chính những năm khó khăn nhất lại tạo nên phần mình quý nhất ở bản thân. Đó là chỗ amor fati chạm vào đời thật.
Muốn đọc thêm, nên bắt đầu từ Quyển IV của Khoa học vui vẻ (các mục ngắn, dễ đọc), rồi tới Ecce Homo. Cuốn tiểu sử I Am Dynamite! (2018) của Sue Prideaux kể đời Nietzsche sinh động, giúp hiểu amor fati ra đời từ những năm tháng nào.
Câu hỏi thường gặp
Amor fati nghĩa là gì?
Amor fati là tiếng Latin, nghĩa là "yêu số phận". Với Nietzsche, đó là thái độ không chỉ chịu đựng mà khẳng định trọn vẹn mọi điều đã xảy ra trong đời mình, không muốn điều gì khác đi, kể cả những đau khổ.
Nietzsche nói về amor fati ở đâu?
Lần đầu ở mục 276 trong Khoa học vui vẻ (1882), mở đầu phần thứ tư "Sanctus Januarius". Ông nhắc lại trong Ecce Homo (viết 1888, xuất bản 1908), gọi amor fati là công thức cho sự vĩ đại của con người.
Amor fati có phải là cam chịu số phận không?
Không. Cam chịu là buông xuôi vì cho rằng làm gì cũng vậy. Amor fati là chủ động khẳng định và biến mọi điều đã xảy ra thành chất liệu cho đời mình. Nietzsche coi thái độ oán hận và buông xuôi là điều cần vượt qua.
Amor fati khác chủ nghĩa Khắc kỷ thế nào?
Phái Khắc kỷ dạy giữ lòng bình thản trước những gì nằm ngoài quyền mình. Nietzsche muốn hơn thế: không chỉ bình thản mà yêu say mê cái tất yếu. Ông chịu ảnh hưởng của Khắc kỷ nhưng phê phán sự lạnh lùng của nó.
Sự quy hồi vĩnh cửu là gì?
Đó là phép thử Nietzsche nêu ở mục 341 Khoa học vui vẻ: nếu phải sống lại đời mình y hệt vô số lần, ta sẽ nguyền rủa hay vui mừng? Người vui mừng được trước ý nghĩ ấy là người đã đạt tới amor fati. Nietzsche có tin đây là sự thật vũ trụ hay không vẫn còn tranh luận.
