Tuổi mụ, tuổi ta và tuổi tròn: người Việt đếm tuổi thế nào

Tuổi tròn là số năm đã sống đủ tính từ ngày sinh, còn tuổi ta (hay tuổi mụ) là cách đếm dân gian: vừa sinh ra đã tính một tuổi, rồi cứ qua mỗi Tết âm lịch lại thêm một tuổi. Vì vậy tuổi ta thường hơn tuổi tròn một tuổi, có lúc hơn tới hai. Giấy tờ và pháp luật Việt Nam hiện nay dùng tuổi tròn; tuổi ta vẫn sống trong đời thường, trong cáo phó, mừng thọ và các tục lệ cũ.

Ba cách đếm tuổi đang cùng tồn tại

Cách thứ ba ít ai gọi tên nhưng rất quen. Luật Giáo dục 2019 quy định tuổi vào lớp một là sáu tuổi và "được tính theo năm", nghĩa là mọi trẻ sinh cùng một năm dương lịch vào lớp một cùng lúc, bất kể sinh tháng Một hay tháng Mười Hai.

Tính tuổi ta thế nào: ví dụ cụ thể

Cách tính dân gian rất đơn giản: lấy năm hiện tại trừ năm sinh, rồi cộng một. Nhưng "năm" ở đây là năm âm lịch, nên người sinh vào tháng Một, tháng Hai dương lịch cần xem mình sinh trước hay sau Tết.

• Một bé sinh vào giữa năm: lúc chào đời tính một tuổi ta. Tết năm sau lên hai tuổi ta, trong khi tuổi tròn mới hơn nửa năm.
• Một bé sinh vào ngày 28 tháng Chạp âm lịch: hai hôm sau là Tết, bé đã hai tuổi ta dù mới sống được hai ngày. Đây là trường hợp chênh lệch lớn nhất, gần hai năm.
• Một người sinh ngay sau Tết, khi tới sinh nhật thì tuổi tròn và tuổi ta chỉ chênh đúng một.

Nói gọn: từ Tết tới sinh nhật, tuổi ta hơn tuổi tròn hai; từ sinh nhật tới Tết năm sau, hơn một.

Vì sao gọi là "tuổi mụ"

Trong tín ngưỡng dân gian, các bà mụ là những vị thần nặn hình hài và dạy trẻ sơ sinh lẫy, bò, cười. Cách giải thích phổ biến là "tuổi mụ" gắn với bà mụ: phần tuổi cộng thêm được coi như thời gian trẻ ở trong bụng mẹ, khi bà mụ đang nặn. Đây là cách giải thích dân gian, chưa thấy tài liệu cổ nào xác nhận chắc chắn nguồn gốc tên gọi.

Những lời giải thích cho cách đếm này

Tính cả thời gian trong bụng mẹ?

Đây là lời giải thích hay nghe nhất. Nhưng thai kỳ khoảng chín tháng, không phải mười hai, nên giải thích này không khớp hẳn. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nó là cách hợp lý hoá về sau hơn là nguồn gốc thật.

Đếm theo thứ tự, không có số không

Cách giải thích được nhiều học giả ủng hộ hơn: người xưa đếm năm sống theo thứ tự. Đứa bé đang sống trong "năm thứ nhất" của đời mình, nên gọi là một tuổi. Giống như ta nói "thế kỷ 21" cho những năm 2001 trở đi, dù mới qua hai mươi thế kỷ tròn. Trong lối đếm truyền thống phương Đông, khái niệm "không tuổi" không có chỗ.

Tuổi gắn với năm can chi

Người xưa gọi năm theo can chi như Giáp Tý, Ất Sửu. Tuổi gắn với năm sinh, nên ai sinh cùng một năm âm lịch thì cùng tuổi, cùng lên tuổi một lúc vào Tết. Không cần nhớ ngày sinh chính xác, điều rất tiện khi nhiều người không có giấy khai sinh. Đó cũng là lý do người Việt xưa không mừng sinh nhật từng người mà cả nhà cùng "ăn Tết thêm tuổi".

Các nước Đông Á từ bỏ cách đếm cũ ra sao

• Trung Quốc: cách đếm dân gian gọi là "hư tuế" (tuổi ảo), cách đếm đủ năm gọi là "chu tuế". Pháp luật dùng chu tuế; hư tuế vẫn còn trong đời thường, nhất là ở nông thôn và với người lớn tuổi.
• Nhật Bản: cách đếm cũ gọi là kazoedoshi. Một đạo luật năm 1902 quy định tính tuổi theo năm đủ trong pháp lý, và một luật năm 1950 khuyến khích dân chúng dùng tuổi đủ trong đời thường. Ngày nay tuổi đủ đã phổ biến, kazoedoshi chỉ còn trong một số nghi lễ.
• Hàn Quốc: từng dùng song song ba cách đếm, trong đó "tuổi Hàn" cộng thêm tuổi vào ngày 1/1. Từ ngày 28/6/2023, luật mới chuẩn hoá việc dùng tuổi đủ trong văn bản pháp luật và hành chính, chấm dứt nhiều nhầm lẫn kéo dài.
• Việt Nam: pháp luật dùng tuổi tròn từ lâu; tuổi ta tồn tại song song trong đời sống mà không có quy định chính thức nào.

Pháp luật Việt Nam tính tuổi thế nào

Các văn bản pháp luật hiện hành dùng chữ "đủ", tức tuổi tròn:

• Bộ luật Dân sự 2015: người thành niên là người từ đủ mười tám tuổi trở lên.
• Luật Hôn nhân và gia đình 2014: tuổi kết hôn là nam từ đủ hai mươi tuổi, nữ từ đủ mười tám tuổi.
• Tuổi lao động, tuổi nghỉ hưu, tuổi chịu trách nhiệm hình sự đều tính theo tuổi đủ.

Một ví dụ dễ nhầm: một cô gái mười tám tuổi ta có thể mới mười sáu tuổi tròn. Theo pháp luật, chưa đủ tuổi kết hôn. Gia đình nào còn quen đếm tuổi ta cần lưu ý điểm này.

Tuổi ta còn sống ở đâu

Dù không có giá trị pháp lý, tuổi ta vẫn hiện diện:

• Cáo phó: nhiều gia đình ghi tuổi ta, thường dùng chữ "hưởng thọ" cho người đã cao tuổi và "hưởng dương" cho người mất khi còn trẻ; mốc phân biệt giữa hai chữ tùy nơi.
• Mừng thọ: lễ mừng thọ 70, 80 tuổi ở nhiều làng tính theo tuổi ta và tổ chức vào dịp đầu xuân.
• Các tục kiêng theo tuổi: những tục như kim lâu, tam tai đều tính theo tuổi ta. Đây là tín ngưỡng dân gian, được bàn riêng ở danh mục về bói toán.
• Lời ăn tiếng nói: hỏi tuổi ông bà, các cụ thường nói tuổi ta. Người trẻ thì đã quen nói tuổi tròn.

Góc nhìn hôm nay

Không cách đếm nào "đúng" hơn. Tuổi ta phản ánh một lối nghĩ cộng đồng: cả làng cùng lớn thêm một tuổi vào Tết, tuổi gắn với năm chứ không gắn với từng người. Tuổi tròn phản ánh nhu cầu chính xác của giấy tờ hiện đại.

Điều thực tế cần nhớ: khi điền hồ sơ, đi khám bệnh, cho con đi tiêm hay tính các mốc pháp lý, luôn dùng tuổi tròn hoặc ghi rõ ngày tháng năm sinh. Liều thuốc của trẻ nhỏ thường tính theo tháng tuổi và cân nặng; nói nhầm tuổi ta với bác sĩ có thể dẫn tới sai lệch đáng kể. Còn trong bữa cơm ngày Tết, hỏi ông bà năm nay bao nhiêu tuổi ta vẫn là một câu chuyện đẹp.