Ngay trong đoạn mở màn của Romeo và Juliet (khoảng 1595–1596), Shakespeare đã báo trước cái kết: đây là chuyện về một đôi "star-cross'd lovers", tức đôi tình nhân bị các vì sao chiếu ngược, và cái chết của họ sẽ chôn vùi mối thù giữa hai dòng họ. Vở kịch vì thế là một cuộc đua với thời gian mà khán giả biết trước ai thua. Câu hỏi thật sự không phải "họ có chết không", mà là "vì sao": do sao trời, do mối thù, hay do sự vội vàng của chính tuổi trẻ.
"Star-cross'd": người thời Shakespeare tin gì về các vì sao
Ở nước Anh cuối thế kỷ 16, chiêm tinh vẫn phổ biến. Người ta tin vị trí các thiên thể ảnh hưởng tới vận mệnh, nên "bị sao chiếu ngược" là cách nói rất tự nhiên về một mối tình định sẵn bất hạnh. Shakespeare dùng niềm tin của khán giả làm khung cho vở kịch, giống như Nguyễn Du dùng thuyết "tài mệnh tương đố".
Nhưng Shakespeare cũng để nhân vật nghi ngờ khung ấy. Ở những vở khác ông từng cho nhân vật nói thẳng rằng lỗi không nằm ở các vì sao mà ở chính con người (lời Cassius trong Julius Caesar). Trong Romeo và Juliet, các vì sao, sự tình cờ và lựa chọn của con người đan vào nhau tới mức khó tách.
Nguồn gốc câu chuyện
Shakespeare không phát minh ra cốt truyện. Chuyện đôi tình nhân trẻ của hai nhà thù nhau đã có trong văn học Ý từ thế kỷ 15:
| Năm | Tác giả | Tác phẩm |
|---|---|---|
| 1476 | Masuccio Salernitano | Truyện về Mariotto và Gianozza ở Siena |
| khoảng 1530 | Luigi da Porto | Đặt câu chuyện ở Verona, dùng tên Romeo và Giulietta |
| 1554 | Matteo Bandello | Kể lại trong tập truyện ngắn của ông |
| 1562 | Arthur Brooke | Trường ca tiếng Anh The Tragicall Historye of Romeus and Juliet, nguồn chính của Shakespeare |
| khoảng 1595–1596 | William Shakespeare | Vở kịch, in lần đầu năm 1597 |
Một thay đổi quan trọng: ở bản của Brooke, câu chuyện kéo dài nhiều tháng. Shakespeare nén lại chỉ trong khoảng bốn, năm ngày. Chính sự dồn nén đó biến chuyện tình thành một chuỗi quyết định vội vàng.
Tóm tắt cốt truyện
- Verona và mối thù. Hai dòng họ Montague và Capulet thù nhau từ lâu. Gia nhân hai nhà ẩu đả ngoài phố, Hoàng thân Escalus cấm, ai gây rối nữa sẽ bị xử tử.
- Buổi dạ tiệc. Romeo, con nhà Montague, đang thất tình một cô gái khác, lẻn vào dạ tiệc nhà Capulet và gặp Juliet, con gái độc nhất nhà ấy, chưa tròn mười bốn tuổi. Hai người yêu nhau ngay đêm đó, rồi mới biết đối phương là con nhà thù.
- Cảnh ban công và đám cưới bí mật. Đêm ấy họ thề nguyền. Ngày hôm sau, thầy dòng Laurence làm lễ cưới bí mật, mong cuộc hôn nhân hoà giải hai nhà.
- Cuộc đấu kiếm. Tybalt, anh họ Juliet, gây sự với Romeo. Romeo từ chối, Mercutio, bạn Romeo, đấu thay và bị giết. Romeo nổi giận giết Tybalt và bị trục xuất khỏi Verona.
- Đám cưới ép buộc. Cha mẹ Juliet hứa gả nàng cho bá tước Paris. Thầy Laurence đưa Juliet một liều thuốc làm nàng như chết trong khoảng bốn mươi hai giờ, rồi gửi thư báo Romeo tới hầm mộ đón nàng.
- Lá thư không tới. Thầy John, người mang thư, bị giữ lại vì nghi có dịch bệnh, không đi Mantua được. Romeo chỉ nghe tin Juliet đã chết.
- Hầm mộ. Romeo mua thuốc độc, về Verona, giết Paris ở cửa hầm, uống thuốc chết bên Juliet. Juliet tỉnh dậy, thấy Romeo đã chết, dùng dao găm của chàng tự vẫn.
- Hoà giải. Hai nhà Montague và Capulet đứng trước xác con mình mà hoà giải. Đúng như lời mở màn đã nói.
Ba thế lực đẩy đôi tình nhân tới cái chết
Sự tình cờ
Vở kịch đầy những sự trùng hợp: Romeo tình cờ được mời đọc danh sách khách mời của nhà Capulet; lá thư bị kẹt vì dịch bệnh; Romeo tới hầm mộ trước Juliet tỉnh chỉ vài phút. Nếu bất kỳ mắt xích nào lệch đi, cái kết đã khác. Đây là phần mà người ta gọi là "số phận".
Mối thù của người lớn
Mối thù giữa hai nhà không rõ nguồn gốc, vở kịch không giải thích nó từ đâu ra. Nó chỉ tồn tại và kéo cả gia nhân, bạn bè vào. Không có mối thù, Romeo và Juliet đã không phải cưới lén, Tybalt đã không gây sự, Romeo đã không bị trục xuất.
Sự vội vàng
Thầy Laurence khuyên Romeo đi chậm và khôn ngoan, vì kẻ chạy nhanh thì vấp ngã. Không ai trong vở làm theo lời ấy: yêu trong một đêm, cưới hôm sau, giết người trong cơn giận, uống thuốc độc trước khi kiểm tra. Ngay cả thầy Laurence cũng chọn một kế hoạch liều lĩnh.
Khi giết Tybalt, Romeo kêu mình là "fortune's fool", kẻ bị số phận đùa giỡn. Khi nghe tin Juliet chết, chàng thách thức các vì sao. Hai câu ấy cho thấy Romeo vừa đổ cho số phận, vừa muốn chống lại nó, và chính sự chống lại vội vàng đã hoàn tất số phận.
Romeo và Juliet khác gì Truyện Kiều
Người Việt hay đặt Romeo và Juliet cạnh mối tình Kim – Kiều. Hai câu chuyện cùng bắt đầu bằng tiếng sét ái tình và lời thề nguyền vượt khuôn phép. Khác biệt nằm ở thời gian: Kiều và Kim Trọng chờ nhau mười lăm năm và cuối cùng đoàn tụ, dù không trọn vẹn; Romeo và Juliet không chờ nổi bốn ngày. Một bên là bi kịch của sự kéo dài, một bên là bi kịch của sự dồn nén.
Những chuyển thể nổi tiếng
- Ballet của Sergei Prokofiev, công diễn lần đầu cuối thập niên 1930.
- West Side Story: nhạc kịch Broadway năm 1957, chuyển câu chuyện sang hai băng nhóm ở New York; phim năm 1961 và bản làm lại năm 2021 của Steven Spielberg.
- Phim của Franco Zeffirelli (1968), dùng diễn viên tuổi teen gần với tuổi nhân vật.
- Romeo + Juliet của Baz Luhrmann (1996), giữ lời thoại gốc trong bối cảnh hiện đại.
Ở Verona ngày nay có "Nhà của Juliet" với một ban công thu hút đông du khách. Cần biết rằng ban công ấy được gắn thêm vào thế kỷ 20, còn việc có một Juliet thật sống ở đó chỉ là truyền thuyết du lịch.
Góc nhìn hôm nay: một vở kịch về tuổi trẻ và người lớn
Đọc Romeo và Juliet như chuyện tình lãng mạn thì dễ bỏ qua điều Shakespeare đặt sẵn: những người lớn trong vở đều thất bại. Cha mẹ ép gả, thầy dòng đưa ra kế liều, Hoàng thân ra lệnh mà không giải quyết gốc rễ. Hai đứa trẻ chết, rồi người lớn mới hoà giải.
Với người đọc hôm nay, đặc biệt là phụ huynh có con tuổi mới lớn, vở kịch gợi một bài học thực tế: người trẻ trong cơn cảm xúc mạnh cần được lắng nghe và có người lớn đáng tin để nói chuyện. Nếu ai đó quanh ta đang nghĩ tới chuyện tự làm hại mình, hãy ở bên họ và liên hệ ngay người thân, nhà trường hoặc cơ sở y tế. Đọc kèm: bản dịch tiếng Việt trong các tuyển tập kịch Shakespeare; cuốn trường ca của Arthur Brooke để thấy Shakespeare đã nén câu chuyện lại thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Star-cross'd lovers nghĩa là gì?
Là cụm từ trong đoạn mở màn Romeo và Juliet, nghĩa là "đôi tình nhân bị các vì sao chiếu ngược". Nó phản ánh niềm tin chiêm tinh thời Shakespeare rằng mối tình này đã định sẵn bất hạnh.
Romeo và Juliet được viết năm nào?
Khoảng năm 1595–1596 và in lần đầu năm 1597. Shakespeare dựa chủ yếu vào trường ca của Arthur Brooke in năm 1562, vốn bắt nguồn từ truyện Ý.
Juliet bao nhiêu tuổi?
Trong vở, Juliet chưa tròn mười bốn tuổi. Shakespeare cố ý cho nàng trẻ hơn so với nguồn của Brooke, nơi Juliet mười sáu tuổi.
Vì sao Romeo và Juliet chết?
Vì lá thư báo kế hoạch giả chết của Juliet không tới tay Romeo do người đưa thư bị giữ lại vì dịch bệnh. Romeo tưởng Juliet chết thật nên uống thuốc độc; Juliet tỉnh dậy thấy chàng chết thì tự vẫn. Sâu xa hơn là mối thù hai nhà và sự vội vàng của mọi nhân vật.
Câu chuyện Romeo và Juliet có thật không?
Không có bằng chứng lịch sử. Đây là câu chuyện văn học được kể lại qua nhiều tác giả Ý trước khi tới Shakespeare. "Nhà của Juliet" ở Verona là địa điểm du lịch dựa trên truyền thuyết.
