Oedipus làm vua (tiếng Việt quen gọi là Ơ-đíp làm vua) là bi kịch của Sophocles, được dựng ở Athens vào khoảng những năm 430–420 trước Công nguyên. Oedipus làm mọi cách để tránh lời sấm rằng mình sẽ giết cha và lấy mẹ, nhưng chính những bước chạy trốn ấy lại đưa ông tới đúng chỗ lời sấm đã nói. Vở kịch thành mẫu mực của bi kịch số phận, và cũng là câu hỏi chưa bao giờ cũ: biết trước tương lai có giúp ta thoát được nó không.
Sophocles và sân khấu Athens
Sophocles (khoảng 497/496 – 406/405 TCN) là một trong ba nhà bi kịch lớn của Hy Lạp cổ, cùng Aeschylus và Euripides. Ông viết hơn trăm vở nhưng chỉ bảy vở còn nguyên vẹn. Ba vở về dòng họ vua thành Thebes thường được gọi chung là "bộ ba Thebes": Antigone, Oedipus làm vua và Oedipus ở Colonus. Thực ra ba vở viết ở ba thời điểm khác nhau, không phải một bộ ba liền mạch.
Bi kịch Athens được diễn trong lễ hội thờ thần Dionysus, khán giả đã biết trước cốt truyện thần thoại. Cái hấp dẫn không nằm ở chỗ "chuyện gì xảy ra" mà ở chỗ "nhân vật sẽ biết ra sự thật như thế nào". Đây là chìa khoá để hiểu sức mạnh của vở Oedipus.
Câu chuyện trước khi màn mở
Theo thần thoại mà vở kịch dựa vào, thứ tự sự việc như sau:
- Lời sấm đầu tiên. Vua Laius thành Thebes được thần Apollo ở Delphi báo rằng đứa con trai của ông sẽ giết ông. Khi hoàng hậu Jocasta sinh con trai, Laius cho đâm xuyên mắt cá chân đứa bé và giao cho một người chăn cừu đem bỏ trên núi Cithaeron.
- Đứa bé sống sót. Người chăn cừu thương tình, trao đứa bé cho một người chăn cừu khác từ thành Corinth. Đứa bé được vua Polybus và hoàng hậu Merope ở Corinth nhận nuôi như con ruột, đặt tên Oedipus, nghĩa là "chân sưng".
- Lời sấm thứ hai. Lớn lên, Oedipus nghe lời đồn mình không phải con ruột, bèn đến Delphi hỏi. Thần không trả lời câu hỏi ấy mà báo rằng ông sẽ giết cha và lấy mẹ. Tưởng cha mẹ mình là Polybus và Merope, Oedipus bỏ Corinth ra đi để tránh lời sấm.
- Ngã ba đường. Trên đường, ở chỗ ba ngả đường giao nhau, Oedipus xung đột với một cụ già đi xe cùng mấy người hầu, và giết họ. Cụ già ấy là Laius.
- Nhân sư. Tới Thebes, Oedipus giải được câu đố của Nhân sư (Sphinx) đang hành hại thành. Ông được tôn làm vua và cưới hoàng hậu goá là Jocasta, có bốn người con.
Diễn biến vở kịch: một cuộc điều tra tự kết tội
Vở kịch mở màn nhiều năm sau. Thebes bị dịch bệnh. Creon, em của Jocasta, từ Delphi về báo: muốn hết dịch phải tìm ra kẻ đã giết vua Laius. Oedipus, vị vua thông minh và tận tuỵ, thề sẽ tìm ra hung thủ và trừng phạt nghiêm khắc.
- Nhà tiên tri Tiresias, một người mù, ban đầu không muốn nói, rồi bị ép phải nói rằng chính Oedipus là kẻ ô uế. Oedipus nổi giận, nghi Creon âm mưu cướp ngôi.
- Jocasta trấn an chồng rằng lời sấm không đáng tin, và kể chuyện Laius bị giết ở ngã ba đường. Chi tiết ấy làm Oedipus bắt đầu lo sợ.
- Sứ giả từ Corinth đến báo vua Polybus đã mất, mời Oedipus về nối ngôi. Oedipus mừng vì nghĩ lời sấm giết cha đã sai, nhưng vẫn sợ phần lấy mẹ. Để trấn an, sứ giả tiết lộ Oedipus không phải con ruột Polybus: chính ông ta đã nhận đứa bé từ tay một người chăn cừu thành Thebes.
- Người chăn cừu già bị gọi tới, buộc phải nói ra sự thật. Jocasta đã hiểu trước và bỏ vào cung.
- Kết cục: Jocasta tự kết liễu. Oedipus dùng chiếc trâm cài áo của bà tự đâm mù mắt mình, rồi xin được đày ra khỏi Thebes.
Điều đáng sợ là không ai buộc Oedipus phải điều tra tới cùng. Jocasta, Tiresias, người chăn cừu đều khuyên ông dừng lại. Chính đức tính làm nên một vị vua tốt, ý chí tìm sự thật, lại kéo ông xuống vực.
Aristotle và mô hình bi kịch
Trong Thi học (Poetics), Aristotle nhiều lần lấy Oedipus làm ví dụ cho bi kịch hay nhất. Ông chú ý tới hai khái niệm:
| Khái niệm | Nghĩa | Trong vở Oedipus |
|---|---|---|
| Peripeteia (đảo ngược) | Hành động dẫn tới kết quả ngược với mong đợi | Sứ giả đến để làm Oedipus yên lòng, lại làm lộ ra sự thật |
| Anagnorisis (nhận ra) | Chuyển từ không biết sang biết | Oedipus nhận ra mình là ai |
| Hamartia (sai lầm bi kịch) | Một lỗi lầm hay sự lầm lạc của người không xấu | Thường được hiểu là sự không biết, hoặc tính nóng nảy, kiêu hãnh của Oedipus; cách hiểu còn tranh luận |
Theo Aristotle, vở hay nhất là vở mà đảo ngược và nhận ra xảy ra cùng một lúc, và Oedipus là ví dụ tiêu biểu.
Oedipus có lỗi không: số phận và trách nhiệm
Đây là câu hỏi được bàn nhiều nhất. Có ba cách đọc chính:
- Số phận tuyệt đối: thần đã định, con người không thoát được. Mọi lựa chọn của Oedipus chỉ là những bước đi trên con đường đã vạch sẵn.
- Tính cách là số phận: lời sấm chỉ nói điều sẽ xảy ra, không ép ai làm gì. Chính sự nóng nảy (giết người ở ngã ba đường), sự tự tin (tin mình đã thoát) và sự cố chấp (điều tra tới cùng) dẫn Oedipus tới đó.
- Sự không biết: Oedipus không có ác ý, ông chỉ không biết. Bi kịch nằm ở khoảng cách giữa điều con người biết và điều thật sự đang xảy ra.
Điều lạ là chính Oedipus tự nhận trách nhiệm. Ông không đâm mù mắt vì thần bảo thế, mà vì ông không chịu nổi việc nhìn thấy những gì mình đã làm. Trong cách người Hy Lạp xem, thần định ra điều sẽ xảy ra, nhưng con người vẫn mang lấy hậu quả và phẩm giá của hành động mình.
Đoạn kết của vở, qua lời đồng ca, nhắc một ý cũ của người Hy Lạp: đừng vội gọi ai là hạnh phúc khi họ chưa đi hết ngày cuối cùng của đời mình. Oedipus từng là vị vua được ngưỡng mộ nhất, và chỉ trong một ngày ông mất tất cả.
Lời sấm tự ứng nghiệm: từ sân khấu tới khoa học xã hội
Vở Oedipus là ví dụ kinh điển của một lời tiên đoán tự làm cho nó trở thành sự thật: nếu Laius không nghe lời sấm, ông đã không bỏ con; nếu Oedipus không nghe lời sấm, ông đã không rời Corinth. Chính việc tránh né làm lời sấm ứng nghiệm.
Nhà triết học Karl Popper từng dùng cụm "hiệu ứng Oedipus" để chỉ việc một dự báo tác động ngược lại lên chính sự kiện được dự báo, trong các khoa học xã hội. Nhà xã hội học Robert K. Merton thì đặt ra thuật ngữ "lời tiên tri tự ứng nghiệm" (self-fulfilling prophecy) năm 1948. Hai khái niệm này không chứng minh lời sấm có thật; chúng nói rằng niềm tin vào một tương lai có thể làm thay đổi hành vi hôm nay.
Oedipus sau Sophocles
- Oedipus ở Colonus: vở cuối đời của Sophocles, diễn sau khi ông mất (năm 401 TCN). Oedipus già, mù, lang thang cùng con gái Antigone, tới Colonus gần Athens và được thần linh đón nhận khi qua đời.
- Freud: trong Giải mộng (in cuối năm 1899, đề năm 1900), Sigmund Freud dùng tên Oedipus cho giả thuyết về "phức cảm Oedipus". Đây là một lý thuyết phân tâm học gây nhiều tranh cãi, không phải cách hiểu duy nhất của vở kịch.
- Sân khấu và điện ảnh: vở được dựng lại vô số lần; Pier Paolo Pasolini làm phim Edipo re năm 1967.
Góc nhìn hôm nay
Vở kịch hơn hai nghìn năm tuổi vẫn nói được với người hôm nay vì nó không xoay quanh ma thuật, mà xoay quanh một con người muốn biết sự thật về chính mình. Ai từng sợ một "lời phán" về tương lai, như lời thầy bói về tuổi, có thể đọc Oedipus như một lời cảnh tỉnh: càng sống theo nỗi sợ một lời phán, càng dễ để lời ấy dắt mình đi. Bản dịch tiếng Việt của vở có trong nhiều tuyển tập bi kịch Hy Lạp; đọc kèm phần Thi học của Aristotle sẽ thấy rõ cấu trúc vở.
Câu hỏi thường gặp
Oedipus làm vua kể về chuyện gì?
Kể về vua Oedipus thành Thebes điều tra kẻ giết vua cũ Laius để chấm dứt dịch bệnh, rồi phát hiện chính mình là hung thủ, Laius là cha ruột, và hoàng hậu Jocasta là mẹ ruột. Lời sấm ông cố tránh suốt đời đã ứng nghiệm.
Ai là tác giả Oedipus làm vua?
Là Sophocles, nhà bi kịch Hy Lạp cổ đại, sống ở thế kỷ 5 trước Công nguyên. Vở được dựng ở Athens vào khoảng những năm 430–420 TCN.
Vì sao Oedipus tự làm mù mắt?
Sau khi biết sự thật và thấy Jocasta đã tự vẫn, Oedipus dùng trâm cài áo của bà đâm mù mắt mình. Đó là cách ông tự trừng phạt và không muốn nhìn thấy hậu quả những việc mình đã làm.
Oedipus có thoát được số phận không?
Không. Chính việc ông bỏ Corinth để tránh lời sấm đã đưa ông tới ngã ba đường và tới Thebes. Vở kịch được xem là ví dụ kinh điển về lời tiên đoán tự ứng nghiệm.
Phức cảm Oedipus có liên quan gì tới vở kịch?
Freud mượn tên nhân vật để đặt cho một giả thuyết phân tâm học về tâm lý trẻ em. Đây là cách đọc của Freud, còn nhiều tranh cãi, và Sophocles không hề viết vở kịch theo ý ấy.
