Phần lớn người bình thường được con cháu nhớ tới một cách cụ thể, có giọng nói, tính nết, câu chuyện, trong khoảng ba thế hệ, tức chừng tám mươi đến một trăm năm. Quá mốc đó, họ thường chỉ còn là một cái tên trong gia phả, trên bia mộ, hoặc mất hẳn. Các nhà nghiên cứu ký ức gọi khoảng thời gian ấy là "ký ức giao tiếp", và người Việt xưa có tục "ngũ đại mai danh" phản ánh một nhận thức tương tự.
Thử một phép thử nhỏ
Hãy tự hỏi: mình biết gì về ông bà nội, ngoại? Phần lớn người ta trả lời được: tên, quê, nghề, vài câu chuyện. Còn cụ, tức cha mẹ của ông bà? Nhiều người chỉ biết tên, có khi không biết cả tên. Lùi thêm một đời nữa, gần như ai cũng trắng trơn, trừ khi gia đình có gia phả.
Phép thử ấy cho thấy một quy luật đơn giản: ký ức sống trong gia đình chủ yếu được truyền bằng lời giữa những người từng gặp nhau. Ông bà kể về cha mẹ của họ cho cháu nghe; khi cháu ấy già, người mà họ còn kể được là ông bà, còn các cụ đời trước đã nhạt đi.
Ký ức giao tiếp và ký ức văn hoá
Nhà xã hội học người Pháp Maurice Halbwachs, trong sách Les cadres sociaux de la mémoire (1925), đưa ra ý tưởng "ký ức tập thể": con người nhớ trong khuôn khổ các nhóm mà mình thuộc về, như gia đình, tôn giáo, giai cấp. Không có nhóm cùng nhắc lại thì ký ức tan đi.
Nhà Ai Cập học Jan Assmann về sau phân biệt hai loại:
| Ký ức giao tiếp | Ký ức văn hoá | |
|---|---|---|
| Truyền bằng gì | Lời nói hằng ngày giữa những người sống cùng thời | Văn bản, nghi lễ, tượng đài, ngày lễ, trường học |
| Kéo dài bao lâu | Khoảng 80–100 năm, tức ba đến bốn thế hệ | Hàng trăm, hàng nghìn năm |
| Ai giữ | Mọi người trong gia đình, cộng đồng | Người chuyên trách: thầy cúng, nhà sử học, người giữ đền |
| Ví dụ | Chuyện bà kể về ông cố | Truyền thuyết Hùng Vương, giỗ Tổ |
Một người bình thường gần như chắc chắn chỉ sống trong ký ức giao tiếp. Muốn được nhớ lâu hơn, ký ức về họ phải được chuyển sang dạng bền hơn: chữ viết, bia mộ, gia phả, ảnh, đồ vật, nghi lễ.
Người xưa đã biết điều này
Ngũ đại mai danh
Trong tục thờ cúng tổ tiên của người Việt, theo mô tả của các sách phong tục như của Phan Kế Bính, một gia đình thường thờ riêng bốn đời gần nhất: cao, tằng, tổ, khảo, tức kỵ, cụ, ông, cha. Đến đời thứ năm thì bài vị được "mai danh", nghĩa là chôn tên, đưa vào thờ chung với tổ tiên xa. Tục này có những biến thể theo vùng và theo nhà, nhưng ý chính khá rõ: ký ức riêng về từng người dừng lại ở khoảng bốn, năm đời, sau đó họ hoà vào cái chung của dòng họ.
Lời Mạnh Tử
Sách Mạnh Tử, thiên Ly Lâu hạ, có câu: "Quân tử chi trạch, ngũ thế nhi trảm", ơn trạch của người quân tử, qua năm đời thì dứt. Mạnh Tử nói về ảnh hưởng của một người tài đức, nhưng nhận xét ấy cũng đúng với ký ức: dù người tốt đến đâu, ảnh hưởng trực tiếp cũng chỉ kéo dài vài đời.
Hai quan sát, một từ phong tục Việt, một từ kinh điển Nho, gặp nhau ở con số năm đời, gần khớp với ước tính của các nhà nghiên cứu ký ức hiện đại.
"Ba cái chết"
Nhà thần kinh học David Eagleman, trong tập truyện ngắn Sum: Forty Tales from the Afterlives (2009), có một truyện mô tả ba cái chết: cái chết thứ nhất khi cơ thể ngừng hoạt động, cái chết thứ hai khi thân xác được đưa xuống mộ, và cái chết thứ ba, khi ai đó nhắc tên mình lần cuối cùng. Đoạn văn này được trích rất nhiều trên mạng, thường bị gán sai cho người khác. Phim Coco (2017) của Pixar cũng xây dựng câu chuyện quanh ý tưởng gần giống: người mất chỉ biến mất hẳn khi không còn ai nhớ.
Đây là cách nói văn chương, nhưng nó chạm đúng vào điều Halbwachs và Assmann mô tả: sự hiện diện của một người sau khi chết tuỳ thuộc vào những người còn sống nhắc tới họ.
Biết chuyện gia đình có ích gì
Cuối thập niên 1990 và đầu những năm 2000, hai nhà tâm lý học Marshall Duke và Robyn Fivush ở Đại học Emory (Mỹ) xây dựng bảng câu hỏi "Do You Know?" gồm 20 câu về lịch sử gia đình, như: con có biết ông bà gặp nhau ở đâu không, có biết bố mẹ lớn lên ở đâu không. Họ ghi nhận rằng những đứa trẻ biết nhiều về gia đình mình thường có lòng tự trọng cao hơn và cảm giác kiểm soát cuộc sống tốt hơn.
Cần đọc kết quả này đúng mức: đó là tương quan, không chứng minh việc biết chuyện gia đình gây ra sự vững vàng. Có thể những gia đình hay kể chuyện cũng là những gia đình gắn bó, quan tâm con hơn. Dù vậy, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh một điểm: những câu chuyện có cả lúc thăng lúc trầm ("nhà mình từng khó khăn, rồi gượng dậy") dường như có ích hơn câu chuyện chỉ toàn thành công.
Thời đại số: nhớ nhiều hơn hay quên nhanh hơn
Thế hệ hôm nay để lại nhiều dấu vết hơn bất kỳ thế hệ nào: hàng nghìn ảnh, tin nhắn, video. Nghe như sẽ được nhớ lâu hơn. Nhưng có mấy vấn đề:
- Quá nhiều thì khó xem. Một cuốn album hai mươi tấm ảnh in được lật mỗi Tết; hai mươi nghìn tấm trong điện thoại có thể không ai mở.
- Định dạng và tài khoản có thể mất. Tài khoản bị khoá, dịch vụ ngừng hoạt động, ổ cứng hỏng, và không ai biết mật khẩu.
- Thiếu câu chuyện. Ảnh không có chú thích thì đời sau không biết ai là ai.
Ký ức số chỉ thực sự kéo dài khi được chọn lọc, chú thích và đưa vào những hình thức mà người sau dùng được.
Muốn được nhớ, và muốn nhớ người khác
Không ai có thể quyết định mình được nhớ bao lâu. Nhưng có những việc làm cho ký ức gia đình bền hơn:
- Kể chuyện về ông bà, cụ kỵ cho con cháu, cả chuyện vui lẫn chuyện khó.
- Ghi lại lời kể của người lớn tuổi khi còn có thể.
- Chọn ra vài chục tấm ảnh quan trọng, in ra, chú thích tên người, năm, nơi chụp.
- Giữ ngày giỗ như một dịp kể chuyện, không chỉ là một bữa cỗ.
- Ghi tên và vài dòng về người đã khuất vào gia phả hoặc một cuốn sổ của gia đình.
Và có lẽ nên chấp nhận một điều nhẹ nhõm: sau vài thế hệ, gần như ai cũng sẽ chỉ còn là một cái tên. Điều còn lại lâu hơn tên tuổi là những gì một người đã làm thay đổi trong đời những người quanh họ, dù không ai còn nhớ nó bắt đầu từ đâu.
Câu hỏi thường gặp
Một người được nhớ bao lâu sau khi mất?
Với phần lớn người bình thường, ký ức cụ thể trong gia đình kéo dài khoảng ba thế hệ, chừng 80–100 năm. Sau đó họ thường chỉ còn là cái tên trong gia phả hoặc trên bia mộ, trừ khi ký ức được ghi lại bằng chữ, ảnh, đồ vật.
Ngũ đại mai danh là gì?
Ngũ đại mai danh là tục trong thờ cúng tổ tiên: thờ riêng bốn đời gần nhất, đến đời thứ năm thì chôn bài vị, đưa vào thờ chung với tổ tiên xa. Tục có biến thể theo vùng, nhưng phản ánh việc ký ức riêng về từng người dừng ở khoảng bốn, năm đời.
Ba cái chết là câu nói của ai?
Ý tưởng ba cái chết, trong đó cái chết cuối cùng là khi tên mình được nhắc lần cuối, nổi tiếng qua tập truyện Sum (2009) của nhà thần kinh học David Eagleman. Câu này thường bị gán nhầm cho nhiều người khác trên mạng.
Ký ức giao tiếp là gì?
Ký ức giao tiếp là khái niệm của Jan Assmann, chỉ ký ức truyền bằng lời giữa những người sống cùng thời, kéo dài khoảng 80–100 năm. Nó khác với ký ức văn hoá, được giữ qua văn bản, nghi lễ, tượng đài và kéo dài hàng trăm năm.
Biết lịch sử gia đình có lợi gì cho trẻ?
Nghiên cứu của Marshall Duke và Robyn Fivush ghi nhận trẻ biết nhiều về gia đình thường có lòng tự trọng cao hơn. Đây là tương quan, chưa chứng minh nhân quả, nhưng gợi ý rằng kể chuyện gia đình, cả lúc khó khăn, có thể có ích.
