Đồ gia bảo là món đồ được gia đình giữ qua nhiều thế hệ vì gắn với ký ức, chứ không nhất thiết vì đắt. Một chiếc ấm sứt vòi có thể quý hơn một chiếc vòng vàng nếu ai cũng biết nó từng nằm trên bàn của ông nội suốt bốn mươi năm. Giữ đồ gia bảo cho đúng cần ba việc: chọn món có câu chuyện, ghi lại câu chuyện ấy, và bảo quản để nó còn tới đời sau.
Gia bảo là gì, khác đồ cổ ở đâu
"Gia bảo" là chữ Hán Việt, nghĩa là báu vật của nhà. Đồ cổ được định giá theo tuổi, độ hiếm, tay nghề, thị trường. Đồ gia bảo được định giá theo mối liên hệ với người trong gia đình. Hai thứ có thể trùng nhau, như một bộ đỉnh đồng thờ tự trăm năm, nhưng thường thì không: chiếc đồng hồ đeo tay cũ của cha, cuốn sổ chép tay công thức nấu ăn của bà, chiếc áo dài cưới của mẹ đều có thể là gia bảo dù chẳng ai mua.
Nhà nghiên cứu Sherry Turkle (MIT) gọi những món như vậy là "đồ vật gợi nhớ" trong cuốn sách bà biên tập năm 2007, Evocative Objects: đồ vật không chỉ để dùng mà còn là bạn đồng hành của suy nghĩ, giúp ta nhớ mình là ai. Nhà văn, nghệ nhân gốm Edmund de Waal trong sách The Hare with Amber Eyes (2010) lần theo bộ 264 tượng netsuke nhỏ xíu của gia đình mình qua nhiều thế hệ, và cho thấy một món đồ có thể mang cả lịch sử một dòng họ.
Đồ gia bảo thường gặp trong nhà Việt
| Loại | Ví dụ | Điều thường bị quên |
|---|---|---|
| Đồ thờ tự | Lư hương, đỉnh đồng, bài vị, hoành phi, câu đối | Ai đặt làm, năm nào, chữ trên hoành phi nghĩa là gì |
| Giấy tờ | Văn tự đất cũ, bằng sắc, giấy khen, thư từ, sổ chép tay | Ai viết, viết cho ai, trong hoàn cảnh nào |
| Ảnh | Ảnh cưới, ảnh chụp ở hiệu, ảnh thẻ cũ | Tên từng người trong ảnh, chụp ở đâu |
| Trang sức | Kiềng, vòng, nhẫn, khuyên tai của bà, của mẹ | Được tặng dịp nào, đã qua tay những ai |
| Đồ dùng | Ấm chén, bát đĩa, rương gỗ, máy khâu, đài bán dẫn | Câu chuyện gắn với lúc dùng nó |
| Đồ nghề | Bộ đục của ông thợ mộc, kéo của bà thợ may, bàn tính | Nghề ấy làm ra cái gì, nuôi ai |
| Vải vóc | Áo dài, khăn vấn, chăn con công | Mặc vào dịp nào, ai may |
Cột thứ ba quan trọng nhất. Một món đồ không có câu chuyện kèm theo thì sau hai thế hệ chỉ còn là một món đồ cũ, dễ bị bán, cho, vứt.
Chọn giữ gì
Không ai giữ được tất cả. Khi phải chọn, có thể hỏi bốn câu:
- Món này kể được chuyện gì? Món kể được một câu chuyện về người hay về một thời là món đáng giữ.
- Có ai trong nhà muốn giữ nó không? Món đồ không ai muốn nhận sẽ trở thành gánh nặng.
- Có thể giữ "câu chuyện" thay cho "đồ vật" không? Một bộ bát đĩa ba mươi chiếc có thể giữ hai chiếc, chụp ảnh cả bộ, ghi lại chuyện.
- Có nơi nào giữ tốt hơn mình không? Giấy tờ, hiện vật có giá trị lịch sử có thể được bảo tàng, thư viện, viện nghiên cứu nhận, bảo quản chuyên nghiệp và cho nhiều người xem.
Ghi lại câu chuyện: phần hay bị bỏ qua nhất
Cách đơn giản nhất là lập một "hồ sơ" cho mỗi món, dù chỉ là một trang giấy hay một tệp trên máy:
- Tên món đồ, ảnh chụp từ vài phía.
- Thuộc về ai, từ năm nào, đến tay gia đình thế nào.
- Một hai câu chuyện gắn với nó, ghi đúng lời người kể nếu được.
- Ai đang giữ, ai sẽ nhận tiếp.
Tốt nhất là hỏi ông bà, cha mẹ ngay khi còn có thể. Người lớn tuổi thường nhớ những chi tiết mà con cháu không bao giờ tự đoán ra: chiếc rương này bà mang theo lúc về làm dâu, cái ấm này ông mua bằng tháng lương đầu tiên. Ghi âm khi họ kể là một cách giữ cả giọng nói.
Có thể dán một nhãn nhỏ hoặc để một tờ giấy ghi chú trong hộp đựng, phía dưới đế. Đừng dán băng dính trực tiếp lên mặt đồ gỗ sơn, đồ giấy hay ảnh, vì keo có thể làm hỏng bề mặt về lâu dài.
Bảo quản ở khí hậu nóng ẩm
Khí hậu Việt Nam ẩm, nóng, nhiều mối mọt, là kẻ thù của giấy, ảnh, vải và gỗ. Vài nguyên tắc chung mà các nhà bảo quản hay khuyên:
| Chất liệu | Nên | Tránh |
|---|---|---|
| Giấy, ảnh | Cất trong bìa, hộp không chứa axit; để nơi khô, tối, thoáng; scan bản số | Kẹp ghim sắt, băng dính, túi nhựa kém chất lượng, ép plastic |
| Vải | Gấp lót giấy mềm, thỉnh thoảng gấp lại theo nếp khác | Treo lâu ngày dưới nắng, để trong túi kín hơi ẩm |
| Gỗ, sơn mài | Lau khô, kiểm tra mối mọt định kỳ | Để sát tường ẩm, sát nền nhà |
| Kim loại | Để khô, lau bằng khăn mềm | Đánh bóng mạnh làm mất lớp gỉ, lớp patina có giá trị |
Với đồ có giá trị lớn hoặc đã hư hỏng, nên hỏi người có chuyên môn bảo quản trước khi tự sửa. Nhiều món đồ cổ bị mất giá trị vì được "tân trang" quá tay.
Chia đồ gia bảo sao cho êm
Chuyện chia đồ sau khi người lớn mất là nguồn gốc của không ít bất hoà. Vài cách các gia đình hay dùng:
- Người đang giữ đồ nói rõ mong muốn khi còn khoẻ, ghi lại thành văn bản hoặc nói trước mặt cả nhà.
- Hỏi từng người con, cháu xem họ muốn giữ món nào và vì sao. Nhiều khi món mà mỗi người muốn lại khác nhau.
- Với đồ thờ tự, nhiều nhà giao cho người lo hương hoả, nhưng ghi rõ đó là đồ chung của dòng họ.
- Với tài sản có giá trị lớn, đồ gia bảo nên được nhắc trong di chúc. Khi đó cần hỏi công chứng viên hoặc luật sư để văn bản rõ ràng.
Góc nhìn hôm nay
Đời sống hiện đại làm thay đổi đồ gia bảo. Ảnh không còn in ra, thư không còn viết tay, đồ dùng hỏng thì thay. Có lẽ những món của thế hệ hôm nay sẽ là một cuốn album in từ ảnh điện thoại, một cuốn sổ ghi chép, một món đồ thủ công tự làm. Nếu muốn để lại thứ gì, hãy chọn một món và kể chuyện của nó ngay từ bây giờ.
Muốn xem cách các bảo tàng kể chuyện bằng đồ vật đời thường, có thể ghé Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam hay Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội, nơi nhiều hiện vật được trưng bày kèm lời kể của chính người từng dùng chúng.
Câu hỏi thường gặp
Đồ gia bảo là gì?
Đồ gia bảo là món đồ được gia đình giữ và truyền qua nhiều thế hệ vì gắn với ký ức, con người và câu chuyện của gia đình. Giá trị của nó chủ yếu nằm ở ý nghĩa, không nhất thiết ở giá tiền.
Đồ gia bảo khác đồ cổ thế nào?
Đồ cổ được định giá theo tuổi, độ hiếm, tay nghề và thị trường. Đồ gia bảo được quý vì gắn với người trong nhà; một món có thể vừa là đồ cổ vừa là gia bảo, nhưng nhiều gia bảo chẳng có giá trị thị trường.
Nên giữ đồ gia bảo như thế nào?
Cất nơi khô ráo, tránh nắng, kiểm tra mối mọt; giấy và ảnh nên để trong bìa không axit và scan bản số. Quan trọng không kém là ghi lại câu chuyện của món đồ để đời sau còn hiểu nó.
Có nên tặng đồ gia bảo cho bảo tàng không?
Nếu món đồ có giá trị lịch sử, văn hoá và trong nhà không ai giữ được, tặng bảo tàng là cách để nó được bảo quản chuyên nghiệp và nhiều người biết tới. Nên liên hệ trực tiếp bảo tàng để hỏi họ có nhận hiện vật loại đó không.
Chia đồ gia bảo thế nào để không tranh chấp?
Cách tốt nhất là người đang giữ đồ nói rõ mong muốn khi còn khoẻ và hỏi ý từng người trong nhà. Với tài sản giá trị lớn, nên đưa vào di chúc và hỏi công chứng viên hoặc luật sư.
