Di chúc là sự thể hiện ý chí của một người về việc để lại tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Ở Việt Nam, vấn đề này do Bộ luật Dân sự điều chỉnh; một di chúc chỉ có hiệu lực khi người lập minh mẫn, tự nguyện và hình thức đúng luật. Bài này chỉ trình bày kiến thức phổ thông để hiểu khái niệm; muốn lập di chúc hay giải quyết thừa kế, cần hỏi công chứng viên hoặc luật sư, vì mỗi trường hợp có chi tiết riêng và luật có thể thay đổi.
Vì sao nhiều người Việt ngại nói chuyện di chúc
Trong nhiều gia đình, nhắc tới di chúc bị coi là "gở", như thể nói trước chuyện chết. Con cái ngại hỏi vì sợ bị cho là mong chia của. Người lớn tuổi ngại làm vì nghĩ "con cái tự lo được", hoặc "nói miệng là đủ".
Thực tế, không ít vụ tranh chấp đất đai, nhà cửa giữa anh chị em ruột kéo dài nhiều năm chỉ vì cha mẹ không để lại ý nguyện rõ ràng. Một di chúc hợp lệ không chỉ là chuyện tài sản; nó là cách người lớn bảo vệ hoà khí trong nhà sau khi mình đi.
Người xưa cũng biết điều đó. Ở thời Lê, các văn bản gọi là "chúc thư" đã được dùng để phân chia ruộng đất, và luật Hồng Đức có những điều khoản về chúc thư, ruộng hương hoả. Nhiều văn bản chúc thư cổ còn lưu ở các thư viện, viện nghiên cứu, là tư liệu quý về đời sống gia đình người Việt.
Những khái niệm cơ bản
| Khái niệm | Hiểu đơn giản |
|---|---|
| Người lập di chúc | Người để lại tài sản, thể hiện ý chí của mình trong di chúc |
| Di sản | Tài sản của người chết để lại, gồm tài sản riêng và phần của họ trong tài sản chung |
| Người thừa kế | Người được hưởng di sản |
| Thừa kế theo di chúc | Chia di sản theo ý chí ghi trong di chúc |
| Thừa kế theo pháp luật | Chia theo hàng thừa kế do luật định, khi không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp |
Di chúc có những hình thức nào
Theo Bộ luật Dân sự 2015, di chúc có thể lập bằng văn bản; di chúc miệng chỉ được chấp nhận trong trường hợp đặc biệt, khi tính mạng người đó bị cái chết đe doạ và không thể lập di chúc bằng văn bản, kèm theo những điều kiện chặt chẽ.
Di chúc bằng văn bản cũng có nhiều dạng: tự viết tay, có người làm chứng, được công chứng hoặc chứng thực. Mỗi dạng có những yêu cầu riêng để được coi là hợp lệ. Chính vì những yêu cầu này mà nhiều di chúc tự viết bị tranh chấp, thậm chí bị tuyên không có hiệu lực. Đây là lý do chính để tìm tới công chứng viên hoặc luật sư khi lập di chúc.
Điều kiện để di chúc hợp pháp, nói chung
Ở mức phổ thông, một di chúc thường phải đáp ứng mấy điều:
- Người lập minh mẫn, sáng suốt khi lập, không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép.
- Nội dung không trái luật, không trái đạo đức xã hội.
- Hình thức đúng quy định của pháp luật.
- Chỉ định đoạt tài sản của chính mình. Với tài sản chung của vợ chồng, mỗi người chỉ định đoạt được phần của mình.
Người từ đủ mười lăm tuổi tới dưới mười tám tuổi cũng có thể lập di chúc, nhưng phải được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.
Có được để lại hết cho một người không
Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, truất quyền thừa kế, phân chia phần di sản. Nhưng pháp luật Việt Nam bảo vệ một số người thân nhất định, gọi là người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Theo Bộ luật Dân sự 2015, nhóm này gồm con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng, và con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động; họ vẫn được hưởng một phần di sản dù di chúc không cho hoặc cho ít, trừ một số trường hợp luật quy định.
Điều này hay gây bất ngờ cho người lập di chúc. Đó là một lý do nữa để hỏi chuyên gia trước khi viết.
Những sai sót thường gặp
- Định đoạt tài sản không phải của riêng mình, như cả căn nhà là tài sản chung vợ chồng.
- Mô tả tài sản mơ hồ: "cho con cả mảnh đất ở quê" khi gia đình có hai mảnh.
- Nhiều bản di chúc mâu thuẫn nhau mà không ghi rõ bản nào thay bản nào.
- Không ai biết di chúc để ở đâu.
- Không cập nhật khi hoàn cảnh thay đổi: bán tài sản, thêm con cháu, có người mất trước.
- Chỉ nói miệng ở lúc bình thường, rồi con cháu mỗi người nhớ một kiểu.
Người lập di chúc có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc huỷ bỏ di chúc của mình bất cứ lúc nào khi còn sống.
Những thứ hay bị quên
Tài sản số và giấy tờ
Đời sống hôm nay có thêm nhiều thứ mà người xưa không có: tài khoản ngân hàng điện tử, ví điện tử, bảo hiểm, tài khoản mạng xã hội, ảnh lưu trên mạng. Người thân thường không biết chúng tồn tại. Nên lập một danh sách các tài khoản và giấy tờ quan trọng, cất ở nơi an toàn và cho người tin cậy biết chỗ để. Cách xử lý từng loại tài sản số có những vấn đề pháp lý riêng, cần hỏi luật sư.
Thờ cúng
Nhiều người Việt muốn để lại một phần tài sản để lo thờ cúng tổ tiên. Pháp luật có quy định riêng về phần di sản dùng vào việc thờ cúng. Ghi rõ ý nguyện này trong di chúc giúp tránh việc con cháu tranh nhau quyền giữ nhà thờ, đất hương hoả.
Lời giải thích
Di chúc thường khô khan: ai được gì. Nhiều người viết kèm một lá thư giải thích lý do, nói lời cảm ơn, mong con cháu thương nhau. Lá thư ấy không có giá trị pháp lý nhưng có thể giúp người ở lại hiểu và chấp nhận.
Nói chuyện với gia đình
Một cuộc trò chuyện thẳng thắn khi cả nhà còn đông đủ, khoẻ mạnh có thể tránh được nhiều đau lòng về sau:
- Chọn lúc bình thường, không phải lúc có người đang ốm nặng.
- Người lớn chủ động nói, để con cái không phải "mở lời".
- Nói rõ đây là việc lo cho cả nhà, không phải chuyện gở.
- Sau đó mới tìm tới công chứng viên hoặc luật sư để lập văn bản đúng luật.
Câu hỏi thường gặp
Di chúc là gì?
Di chúc là sự thể hiện ý chí của một người về việc chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Ở Việt Nam, di chúc do Bộ luật Dân sự điều chỉnh và chỉ có hiệu lực khi đáp ứng các điều kiện luật định.
Di chúc viết tay có hợp lệ không?
Di chúc tự viết tay có thể hợp lệ nếu đáp ứng các yêu cầu của pháp luật về người lập, nội dung và hình thức. Vì có nhiều yêu cầu chi tiết và hay bị tranh chấp, nên hỏi công chứng viên hoặc luật sư trước khi lập.
Có được để lại toàn bộ tài sản cho một người con không?
Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, nhưng luật bảo vệ một số người thân như con chưa thành niên, cha mẹ, vợ chồng, con thành niên không có khả năng lao động. Họ vẫn được hưởng một phần di sản trong nhiều trường hợp, nên cần hỏi luật sư cụ thể.
Không có di chúc thì chia tài sản thế nào?
Khi không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp, di sản được chia theo pháp luật, theo các hàng thừa kế do Bộ luật Dân sự quy định. Cách chia cụ thể phụ thuộc vào từng gia đình, nên tìm tư vấn của luật sư hoặc công chứng viên.
Có sửa di chúc được không?
Có. Người lập di chúc có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc huỷ bỏ di chúc bất cứ lúc nào khi còn sống. Nên ghi rõ bản nào là bản mới nhất để tránh mâu thuẫn.
