Ngày của người chết ở Mexico: nhớ người đã khuất bằng lễ hội rực rỡ

Ngày của người chết (Día de Muertos) là lễ tưởng nhớ người đã khuất của Mexico, diễn ra chủ yếu vào ngày 1 và 2 tháng 11. Gia đình dựng bàn thờ (ofrenda) với ảnh, món ăn người mất từng thích, hoa cúc vạn thọ màu cam, đầu lâu bằng đường, rồi ra nghĩa trang thắp nến, ăn uống, kể chuyện. Theo quan niệm của lễ này, đó là dịp linh hồn người thân trở về thăm nhà, và việc nhớ tới họ là một niềm vui hơn là một nỗi buồn.

Lễ diễn ra khi nào

Lịch lễ khác nhau theo vùng, nhưng phổ biến là:

• Ngày 1 tháng 11: thường dành cho trẻ em đã mất, có nơi gọi là ngày của các thiên thần nhỏ (Día de los Angelitos).
• Ngày 2 tháng 11: dành cho người lớn đã mất.

Nhiều nơi bắt đầu chuẩn bị từ cuối tháng 10. Hai ngày này trùng với lễ Các Thánh (1/11) và lễ Các Đẳng linh hồn (2/11) của Công giáo, không phải ngẫu nhiên.

Gốc gác: hai dòng chảy gặp nhau

Các nhà sử học thường mô tả Día de Muertos là sự hoà trộn giữa tín ngưỡng bản địa và Công giáo:

• Phía bản địa: các dân tộc Trung Mỹ trước khi người Tây Ban Nha tới, như người Mexica (Aztec), có những lễ dành cho người chết trong lịch của họ, và tín ngưỡng về một nữ thần cai quản cõi chết, Mictecacihuatl. Họ coi cái chết là một phần của vòng đời.
• Phía Công giáo: sau thế kỷ 16, các giáo sĩ Tây Ban Nha đưa tới lễ Các Thánh và Các Đẳng linh hồn. Các tập tục bản địa dần được lồng vào lịch Công giáo.

Mức độ liên tục giữa lễ thời Aztec và lễ ngày nay vẫn được các nhà nghiên cứu bàn cãi. Một số học giả cho rằng nhiều yếu tố quen thuộc hôm nay, như hình ảnh đầu lâu duyên dáng, thực ra hình thành muộn, ở thế kỷ 19 và 20, và được nhà nước Mexico cổ vũ như một biểu tượng bản sắc dân tộc.

Bàn thờ ofrenda có gì

Người Việt nhìn bàn thờ ofrenda sẽ thấy nhiều nét quen: ảnh người mất, hoa, nến, món ăn người ấy thích. Khác biệt lớn nằm ở không khí: màu sắc rực rỡ, nhạc, tiếng cười, đầu lâu được vẽ tươi tắn.

La Catrina: đầu lâu đội mũ

Hình ảnh nổi tiếng nhất của lễ là La Catrina, một bộ xương phụ nữ đội mũ rộng vành gắn lông chim, ăn mặc kiểu quý bà thượng lưu. Hình này gốc từ một bản khắc của nghệ sĩ José Guadalupe Posada đầu thế kỷ 20, ban đầu là tranh châm biếm những người Mexico chạy theo thời trang châu Âu mà quên gốc của mình: dù giàu hay nghèo, ai rồi cũng thành bộ xương. Danh hoạ Diego Rivera về sau vẽ hình này vào một bức tranh tường lớn và đặt tên Catrina cho nó.

Cùng tinh thần đùa với cái chết là thể thơ "calaveras literarias": những bài thơ vần ngắn, hóm hỉnh, viết như thể một người còn sống đã chết, kể cái chết của họ theo lối trào lộng. Báo chí Mexico thế kỷ 19 dùng thể thơ này để châm chọc chính khách; ngày nay học sinh viết về thầy cô, bạn bè viết về nhau. Ý chính không phải nguyền rủa mà là nhắc rằng cái chết đến với tất cả, nên chẳng ai cần quá nghiêm trọng về mình.

Từ một bức tranh châm biếm, La Catrina trở thành biểu tượng của cả lễ hội. Ngày nay người ta hoá trang mặt thành đầu lâu, mặc váy áo như Catrina đi trong lễ.

Nghĩa trang thành nơi họp mặt

Ở nhiều vùng, gia đình ra nghĩa trang dọn dẹp, sơn sửa mộ, trang trí bằng hoa, rồi ở lại cả đêm với nến, đồ ăn, nhạc. Những đêm thức ở nghĩa trang quanh hồ Pátzcuaro, bang Michoacán, nhất là trên đảo Janitzio, thuộc loại nổi tiếng nhất, thu hút đông du khách.

Người ta kể chuyện về người đã mất, những chuyện vui, cả những tật xấu đáng yêu của họ. Cái chết không bị giấu đi mà được nói tới thẳng thắn, thậm chí đùa cợt.

Từ lễ làng đến di sản thế giới

• Năm 2008: UNESCO ghi lễ hội bản địa dành cho người chết của Mexico vào Danh sách đại diện Di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại (trước đó đã được công nhận là kiệt tác năm 2003).
• Năm 2016: Thành phố Mexico tổ chức cuộc diễu hành lớn ngày lễ người chết lần đầu, lấy cảm hứng từ một cảnh mở đầu trong phim James Bond Spectre (2015). Trước đó, kiểu diễu hành ấy không phải truyền thống. Đây là một ví dụ thú vị về việc điện ảnh ảnh hưởng ngược lại lễ hội thật.
• Năm 2017: phim hoạt hình Coco của Pixar đưa lễ này tới khán giả toàn cầu, với ý tưởng người mất chỉ thực sự biến mất khi không còn ai nhớ tới họ.

Sự nổi tiếng cũng đặt ra câu hỏi: lễ có đang bị thương mại hoá, bị biến thành một dịp hoá trang vui chơi mà mất đi ý nghĩa tưởng nhớ? Nhiều cộng đồng ở Mexico vẫn giữ lễ theo cách riêng, kín đáo, bên ngoài những con phố du lịch.

Nhìn sang cách người Việt nhớ người đã khuất

Ngày giỗ của người Việt có lẽ gần với tinh thần Día de Muertos hơn ta tưởng: đó cũng là dịp cả họ ngồi lại, nấu món ông bà thích, kể chuyện về người đã khuất. Có thể học từ người Mexico một điều: kể cả những chuyện vui về người đã mất, để con cháu nhỏ biết họ là người thật, có tính cách, có tiếng cười, không chỉ là một tấm ảnh trên bàn thờ.