Minh Tâm Bảo Giám (明心寶鑑, "tấm gương báu soi sáng lòng") là tuyển tập lời răn dạy cách sống của người xưa, gom từ sách Nho, Phật, Đạo và ca dao Trung Hoa. Bản phổ biến nhất được xem là do Phạm Lập Bản biên soạn năm 1393 đời Minh. Sách từng là sách học quen thuộc ở Trung Hoa, Triều Tiên, Việt Nam, và là một trong những sách chữ Hán sớm nhất được dịch sang một ngôn ngữ châu Âu.
Ai soạn, soạn khi nào
Bản Minh Tâm Bảo Giám lưu hành rộng có lời tựa đề tên Phạm Lập Bản, người đời Minh, năm Hồng Vũ thứ 26 (1393). Phạm Lập Bản không viết mà chọn lọc, sắp xếp những câu nói hay từ nhiều nguồn: Khổng Tử, Mạnh Tử, Trang Tử, Thái Công, Tư Mã Quang, Chu Hy, các thiền sư, và cả những câu tục ngữ không rõ tác giả.
Ở Hàn Quốc có thuyết cho rằng sách do Thu Thích (Chu Jeok), một học giả đời Cao Ly, biên soạn trước đó. Các nhà nghiên cứu còn tranh luận; nhiều người cho rằng bản lưu hành ở Triều Tiên là bản lược của sách đời Minh. Vì vậy khi nói về tác giả, cách an toàn là ghi "bản Phạm Lập Bản" và lưu ý có thuyết khác.
Sách gồm những gì
Bản phổ biến chia làm hai mươi thiên, mỗi thiên là một chủ đề sống:
| Thiên | Chủ đề | Thiên | Chủ đề |
|---|---|---|---|
| Kế thiện | Nối tiếp điều thiện | Huấn tử | Dạy con |
| Thiên lý | Lẽ trời | Tỉnh tâm | Tỉnh lòng |
| Thuận mệnh | Thuận theo mệnh | Lập giáo | Dựng nếp dạy |
| Hiếu hạnh | Nết hiếu | Trị chính | Việc làm quan |
| Chính kỷ | Sửa mình | Trị gia | Giữ nhà |
| An phận | Yên phận | An nghĩa | Giữ nghĩa |
| Tồn tâm | Giữ lòng | Tuân lễ | Theo lễ |
| Giới tính | Răn tính nóng | Tồn tín | Giữ chữ tín |
| Khuyến học | Khuyên học | Ngôn ngữ | Lời ăn tiếng nói |
| Giao hữu | Kết bạn | Phụ hạnh | Nết người phụ nữ |
Một số bản về sau có thêm phần bổ di, thứ tự các thiên có thể khác chút ít giữa các bản in.
Những câu nổi tiếng
Nhiều câu trong Minh Tâm Bảo Giám đã đi vào lời ăn tiếng nói của người Việt mà người nói không biết nguồn. Vài câu tiêu biểu, ghi kèm nguồn gốc được sách dẫn:
- "Vật dĩ thiện tiểu nhi bất vi, vật dĩ ác tiểu nhi vi chi": chớ thấy điều thiện nhỏ mà không làm, chớ thấy điều ác nhỏ mà làm. Đây là lời Lưu Bị dặn con là Lưu Thiện, được chép trong phần chú của Tam quốc chí, không phải chỉ có trong tiểu thuyết.
- Lời Tư Mã Quang về việc để lại cho con cháu: chứa vàng để lại, con cháu chưa chắc giữ được; chứa sách để lại, con cháu chưa chắc đọc được; chi bằng tích âm đức trong chỗ không ai thấy, làm kế lâu dài cho con cháu.
- "Tử sinh hữu mệnh, phú quý tại thiên": sống chết có mệnh, giàu sang tại trời. Câu này vốn trong Luận ngữ, thiên Nhan Uyên, là lời Tử Hạ nói lại điều mình từng nghe.
- "Thuận thiên giả tồn, nghịch thiên giả vong": thuận trời thì còn, nghịch trời thì mất, câu của Mạnh Tử.
- "Nhẫn nhất thời chi khí, miễn bách nhật chi ưu": nhịn được cơn giận một lúc, tránh được nỗi lo trăm ngày, thuộc thiên Giới tính.
Lời của Tư Mã Quang đặc biệt đáng nhớ với ai đang nghĩ về chuyện để lại gì cho con cháu: ông không chê vàng hay sách, nhưng đặt "âm đức", những việc tốt không cần ai biết, lên trên cả hai.
Sách đi khắp Đông Á và sang tới châu Âu
Ở Triều Tiên và Việt Nam
Tại Triều Tiên, Minh Tâm Bảo Giám là sách nhập môn cho trẻ học chữ Hán suốt nhiều thế kỷ, đến nay vẫn được in lại nhiều. Ở Việt Nam, sách có mặt trong tủ sách các nhà Nho, được dùng để dạy đạo làm người song song với Tam tự kinh, Minh đạo gia huấn. Thế kỷ 20 có nhiều bản dịch ra chữ quốc ngữ, đến nay vẫn được tái bản.
Bản dịch tiếng Tây Ban Nha
Khoảng đầu thập niên 1590, giáo sĩ dòng Đa Minh Juan Cobo ở Manila dịch Minh Tâm Bảo Giám sang tiếng Tây Ban Nha. Bản chép tay ấy được đem về Tây Ban Nha dâng vua Felipe II. Đây thường được nhắc là một trong những bản dịch sách Trung Hoa sang tiếng châu Âu sớm nhất, trước cả các bản dịch Tứ thư nổi tiếng về sau của các giáo sĩ dòng Tên. Việc một giáo sĩ chọn dịch cuốn sách lời răn này cho thấy ông coi đó là cửa ngõ để hiểu đạo đức người Hoa thời ấy.
Đọc Minh Tâm Bảo Giám hôm nay
Những gì còn nguyên giá trị
- Kiềm chế cơn giận: thiên Giới tính có nhiều lời khuyên nhịn một câu, lùi một bước, rất gần với những gì tâm lý học ngày nay nói về điều tiết cảm xúc.
- Giữ lời: thiên Tồn tín và Ngôn ngữ dạy cẩn trọng lời nói, giữ chữ tín.
- Học tập suốt đời: thiên Khuyến học nhắc người ta không ngừng học.
- Chọn bạn: thiên Giao hữu bàn chuyện gần người tốt, xa kẻ xấu.
Những gì cần đọc có phê phán
- Thiên Thuận mệnh và An phận có những câu dễ bị hiểu thành buông xuôi, chấp nhận mọi bất công là "mệnh". Đặt cạnh các lời khuyên tu thân, học tập của chính sách ấy, có thể thấy người xưa không chỉ bảo ngồi yên.
- Thiên Phụ hạnh mang quan niệm cũ về người phụ nữ phải phục tùng, ít nói, lo việc trong nhà. Đây là sản phẩm của xã hội phong kiến, không còn phù hợp với quan niệm bình đẳng ngày nay.
- Chuyện báo ứng: nhiều câu nói thiện được thưởng, ác bị phạt. Nên hiểu đó là niềm tin khuyến thiện của người xưa, không suy ngược rằng ai gặp nạn là do làm ác.
Nên đọc thế nào
- Chọn một bản dịch có phiên âm, nguyên văn chữ Hán và lời giải. Đọc mỗi ngày vài câu, giống đọc sổ tay châm ngôn.
- Khi gặp câu hay, tra ngược nguồn gốc: câu ấy của Khổng Tử, Mạnh Tử hay một thiền sư? Nhiều câu dẫn tới những cuốn sách lớn đáng đọc tiếp.
- Đối chiếu với Luận ngữ, Mạnh Tử bản đầy đủ: Minh Tâm Bảo Giám chỉ trích đoạn, có câu khi tách khỏi văn cảnh sẽ mang nghĩa khác.
- Chép lại vài câu thích nhất cho con cháu, kèm lời giải theo cách hiểu của mình. Đó là một cách giữ sách sống trong gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Minh Tâm Bảo Giám là sách gì?
Đó là tuyển tập lời răn dạy đạo đức, gom từ sách Nho, Phật, Đạo và tục ngữ Trung Hoa, chia làm khoảng hai mươi thiên theo chủ đề. Tên sách nghĩa là tấm gương báu soi sáng lòng.
Ai là tác giả Minh Tâm Bảo Giám?
Bản phổ biến nhất mang tên Phạm Lập Bản đời Minh, soạn năm 1393. Ở Hàn Quốc có thuyết gán cho học giả Thu Thích đời Cao Ly; vấn đề tác giả vẫn còn được tranh luận.
Chớ thấy việc thiện nhỏ mà không làm là câu của ai?
Câu "Vật dĩ thiện tiểu nhi bất vi, vật dĩ ác tiểu nhi vi chi" là lời Lưu Bị dặn con trai Lưu Thiện, chép trong phần chú của Tam quốc chí. Minh Tâm Bảo Giám đưa câu này vào thiên Kế thiện.
Minh Tâm Bảo Giám có bao nhiêu thiên?
Bản phổ biến có hai mươi thiên, từ Kế thiện, Thiên lý, Thuận mệnh đến Giao hữu, Phụ hạnh. Một số bản có thêm phần bổ di và thứ tự có thể khác nhau đôi chút.
Minh Tâm Bảo Giám có còn đáng đọc không?
Nhiều lời khuyên về kiềm chế cơn giận, giữ chữ tín, học tập, chọn bạn vẫn hữu ích. Tuy vậy, các phần về người phụ nữ và về an phận thuận mệnh cần đọc có phê phán vì mang quan niệm xã hội cũ.
