Loạt phim tài liệu Up: theo chân 14 người từ 7 tuổi đến 63 tuổi

Loạt phim tài liệu Up của Anh theo chân mười bốn đứa trẻ từ năm 1964, khi các em bảy tuổi, rồi cứ bảy năm quay lại một lần, cho tới tập 63 Up năm 2019. Đây là một trong những bộ phim tài liệu dài hơi nhất từng có, cho người xem thấy cả một đời người diễn ra trước ống kính. Ý tưởng ban đầu là xem giai cấp có định sẵn số phận không; kết quả cho thấy vừa có, vừa không.

Khởi đầu: một tập phóng sự năm 1964

Năm 1964, đài truyền hình Granada của Anh phát một tập trong chương trình phóng sự World in Action mang tên Seven Up!. Đạo diễn là Paul Almond. Một chàng trai trẻ tên Michael Apted làm trợ lý nghiên cứu, đi chọn các em nhỏ từ nhiều tầng lớp: con nhà giàu học trường tư, con nhà lao động ở khu Đông London, trẻ ở trại trẻ mồ côi, cậu bé con nhà nông vùng núi Yorkshire.

Phim mở đầu bằng một câu thường được gán cho dòng Tên: "Hãy giao cho ta đứa trẻ tới năm bảy tuổi, ta sẽ cho ngươi thấy người đàn ông." Nguồn gốc chính xác của câu này không chắc chắn, nhưng nó nói đúng câu hỏi của phim: liệu nhìn đứa bé bảy tuổi có đoán được người lớn sau này không.

Ban đầu đó chỉ là một tập phóng sự. Bảy năm sau, Apted, lúc này đã là đạo diễn, quay lại tìm các em. Từ đó ông làm tiếp mỗi bảy năm cho tới cuối đời.

Các tập phim

Michael Apted mất tháng 1/2021. Chưa có thông báo chắc chắn về một tập tiếp theo.

Vài con đường đời

Mười bốn người, mười bốn quỹ đạo. Một số câu chuyện được khán giả Anh nhớ nhất:

Tony, cậu bé khu Đông London

Lúc bảy tuổi Tony muốn làm nài ngựa đua. Lớn lên cậu thật sự vào nghề nài ngựa một thời gian, chỉ đua được vài cuộc, rồi chuyển sang lái taxi ở London, nghề gắn bó suốt nhiều chục năm. Tony là ví dụ về một người không đổi lớp xã hội nhiều nhưng sống một đời đầy đặn theo cách của mình.

Neil, từ cậu bé vui vẻ tới những năm trôi dạt

Neil ở ngoại ô Liverpool là đứa trẻ hồn nhiên, hay cười nhất phim. Tới tuổi 21, anh bỏ đại học; ở tuổi 28, người xem thấy anh sống lang bạt, không nhà cửa ổn định, vật lộn với khủng hoảng tinh thần. Nhiều khán giả đã viết thư hỏi thăm anh. Những tập sau, Neil dần ổn định hơn, tham gia công việc ở chính quyền địa phương và hoạt động trong nhà thờ. Câu chuyện của anh là lý do nhiều người xem cả loạt phim.

Nick, cậu bé con nhà nông

Nick lớn lên ở một trang trại hẻo lánh vùng Yorkshire Dales, học ở một trường làng nhỏ. Anh trở thành nhà vật lý và sang Mỹ làm giáo sư đại học. Đây là ví dụ rõ nhất về một người vượt khỏi hoàn cảnh xuất phát nhờ học vấn.

Ba cậu bé trường tư

Năm 1964, ba cậu bé ở một trường dự bị đắt tiền ở London kể vanh vách mình sẽ vào trường nội trú nào, rồi vào đại học nào. Phần lớn các dự định ấy đã thành sự thật: họ trở thành luật sư, người làm truyền thông. Đây là ví dụ rõ nhất cho phía "giai cấp định sẵn đường đi".

Những người rời phim

Không phải ai cũng chịu được việc đời mình bị đem lên truyền hình. Peter ở Liverpool rút lui sau tập 28 vì báo lá cải công kích anh sau một phát biểu trên phim, rồi trở lại ở tập 56 để giới thiệu ban nhạc của mình. Charles thôi tham gia sau tập 21. Lynn, một cô bé khu Đông London sau làm thủ thư thiếu nhi, qua đời năm 2013, trước tập 63.

Giai cấp có định sẵn số phận không

Câu trả lời của loạt phim không gọn gàng. Nhìn chung, các em con nhà khá giả đi đúng con đường được vạch trước; nhiều em ở khu lao động cũng ở lại tầng lớp ấy. Điều này phản ánh đúng xã hội Anh thời đó, nơi trường học và quan hệ gia đình mở hay đóng cửa cho mỗi người.

Nhưng có những ngoại lệ đáng kể: Nick vươn lên qua học vấn, Neil rơi xuống dù có xuất phát khá. Và điều phim cho thấy nhiều nhất không phải chuyện đổi lớp, mà là những thứ không ai đoán được lúc bảy tuổi: ai ly hôn, ai mất người thân sớm, ai mắc bệnh, ai tìm được niềm vui trong việc bình thường. Ở tập 63, khán giả biết Nick đang chữa bệnh ung thư; hình ảnh cậu bé nông trại năm nào giờ là người đàn ông bình thản nói về cái chết khiến nhiều người lặng đi.

Những lời phê bình

• Ít nữ giới: chỉ bốn trong mười bốn em là con gái. Chính Apted về sau thừa nhận đây là thiếu sót lớn, vì năm 1964 người làm phim không hình dung phụ nữ sẽ có đường nghề nghiệp đáng theo dõi.
• Thiếu tầng lớp trung lưu: phim chọn hai đầu xã hội, bỏ qua phần giữa đông đảo.
• Quyền của người được quay: nhiều nhân vật than phiền rằng khán giả đánh giá cả đời họ qua vài phút dựng phim mỗi bảy năm. Có người nói thẳng trên phim rằng thứ khán giả thấy không phải là họ.
• Ống kính làm thay đổi đời người: biết mình sẽ lên truyền hình mỗi bảy năm có thể khiến người ta sống khác đi. Đây là vấn đề chung của mọi phim tài liệu dài hạn.

Nhiều nước sau đó làm phiên bản riêng theo cùng ý tưởng, như ở Mỹ, Liên Xô cũ, Nam Phi, Nhật Bản, cho thấy câu hỏi "bảy tuổi có đoán được đời người không" có sức hút ở mọi nơi.

So với nghiên cứu khoa học

Loạt phim Up và các nghiên cứu theo dõi trọn đời như Dunedin ở New Zealand bổ sung cho nhau. Dunedin có hơn một nghìn người và hàng trăm chỉ số đo đạc, đưa ra xu hướng thống kê. Up chỉ có mười bốn người, không đại diện cho ai, nhưng cho thấy thứ con số không thể hiện: giọng nói, nỗi ngại ngùng, những năm tháng chật vật, nụ cười của người đàn ông sáu mươi khi xem lại mình lúc bảy tuổi.

Góc nhìn hôm nay

Xem Up là cách hiếm hoi để thấy thời gian trôi trên gương mặt người thật. Cách xem hay nhất là xem theo thứ tự, ít nhất từ Seven Up! tới 28 Up, rồi nhảy tới 63 Up. Nhiều người kể rằng sau khi xem, họ lôi ảnh cũ của chính mình ra, nghĩ về đứa trẻ bảy tuổi ngày xưa đã mong gì và những gì đã thành hay không thành.

Với người làm cha mẹ, bài học có lẽ là: hoàn cảnh xuất phát có sức nặng thật, nhưng phim cũng cho thấy một người thầy tốt, một cơ hội học hành hay một người bạn đời tử tế có thể rẽ đường đời theo hướng không ai đoán trước.