Kiếp người của Somerset Maugham: đi tìm ý nghĩa một đời người

Kiếp người (Of Human Bondage, 1915) của W. Somerset Maugham theo chân Philip Carey, một cậu bé mồ côi có tật ở chân, từ thời thơ ấu tới khoảng ba mươi tuổi: bỏ đạo, thử làm kế toán, đi Paris học vẽ, học y, si mê một người phụ nữ không yêu mình, nghèo tới mức ngủ ngoài đường. Cuối cùng Philip đi tới một kết luận giản dị: đời người không có ý nghĩa định sẵn, và chính vì thế mỗi người được tự dệt hoa văn cho đời mình, như dệt một tấm thảm.

Maugham và cuốn tiểu thuyết gần như tự truyện

William Somerset Maugham (1874–1965) là nhà văn, nhà viết kịch Anh, một trong những người viết được đọc nhiều nhất đầu thế kỷ 20. Ông sinh ở Paris, mồ côi mẹ năm lên tám, mồ côi cha năm lên mười, về Anh sống với người chú làm mục sư. Ông nói lắp, học ở King's School ở Canterbury, sang Heidelberg (Đức) một thời gian, rồi học y tại bệnh viện St Thomas ở London.

Philip Carey gần như là bản thân Maugham, chỉ khác ở chỗ tật nói lắp được đổi thành tật chân khoèo. Chính Maugham thừa nhận cuốn sách mang nhiều chất tự truyện, dù các nhân vật và sự việc đã được hư cấu. Ông viết nó để "giải thoát" mình khỏi những ký ức ám ảnh.

Tên tiếng Anh Of Human Bondage (Về sự nô lệ của con người) lấy từ tên phần thứ tư trong cuốn Đạo đức học của triết gia Spinoza, nói về việc con người bị cảm xúc trói buộc. Ở Việt Nam, sách quen được biết với tên Kiếp người.

Tóm tắt cốt truyện

1. Tuổi thơ. Philip mồ côi năm chín tuổi, về sống với chú là mục sư ở một thị trấn ven biển và người thím hiền lành. Ở trường nội trú, cậu bị chế giễu vì cái chân tật. Cậu cầu Chúa chữa chân cho mình, không thấy gì xảy ra, và dần mất đức tin.
2. Heidelberg và London. Philip sang Đức học, gặp những người bạn đầu tiên bàn chuyện triết học, tôn giáo. Về London, cậu học làm kế toán nhưng ghét việc sổ sách.
3. Paris. Philip sang Paris học vẽ. Ở đây cậu chứng kiến Fanny Price, một cô gái nghèo mê hội hoạ mà không có tài, tự tử trong cảnh đói. Cậu kết thân với Cronshaw, một nhà thơ thất bại. Sau hai năm, Philip nhận ra mình chỉ có tài tầm thường và bỏ hội hoạ.
4. Trường y và Mildred. Về London học y, Philip si mê Mildred Rogers, một cô hầu bàn quán trà thờ ơ, có lúc khinh miệt cậu. Mối quan hệ kéo dài nhiều năm: cô bỏ đi, quay lại, lại bỏ đi. Philip biết mình bị trói buộc mà không dứt ra được.
5. Đáy vực. Philip mất gần hết tiền vì đầu cơ, phải bỏ học, có những đêm ngủ ngoài đường. Gia đình Athelny, đông con, nghèo nhưng ấm áp, cưu mang cậu. Philip làm người bán hàng trong một cửa hiệu vải.
6. Trở lại. Người chú qua đời, để lại một khoản thừa kế nhỏ. Philip học xong y, làm bác sĩ.
7. Lựa chọn cuối. Philip từng mơ đi khắp thế giới, tới Tây Ban Nha, phương Đông. Nhưng cuối cùng cậu chọn cưới Sally, con gái lớn nhà Athelny, làm bác sĩ ở một làng nhỏ, sống một đời bình thường.

Tấm thảm Ba Tư: ý nghĩa của đời người

Chi tiết nổi tiếng nhất của tiểu thuyết là tấm thảm Ba Tư. Ở Paris, nhà thơ Cronshaw tặng Philip một mẩu thảm và nói rằng nó chứa câu trả lời cho câu hỏi đời người có ý nghĩa gì, nhưng không giải thích. Nhiều năm sau, khi nghe tin Cronshaw chết và đối diện cái chết của những người quanh mình, Philip mới hiểu ra.

Câu trả lời mà Philip tìm thấy: đời người không có ý nghĩa nào được định sẵn, cũng như người thợ dệt thảm không dệt để mang một thông điệp gì. Nhưng người thợ vẫn dệt nên những hoa văn đẹp chỉ vì niềm vui của việc dệt. Mỗi người có thể dệt đời mình thành một hoa văn: sinh ra, làm việc, cưới vợ, có con, chết đi cũng là một hoa văn, đơn giản mà hoàn chỉnh. Những đau khổ, thất bại cũng thành sợi chỉ trong tấm thảm.

Nhận ra điều đó, Philip thấy mình được giải phóng. Nếu không có ý nghĩa nào định sẵn, thì thất bại trong hội hoạ, những năm phí hoài vì Mildred, cái chân tật cũng không còn là bằng chứng của một "số phận xấu". Chúng chỉ là chất liệu.

Những sợi dây trói Philip

Tên tiếng Anh nói về "sự nô lệ". Philip bị trói bởi nhiều thứ, và hành trình của cậu là lần lượt cởi ra:

Kiếp người và quan niệm số phận

Đặt cạnh các tác phẩm khác trong danh mục này sẽ thấy Kiếp người đứng ở một đầu rất khác. Oedipus không thoát được lời sấm; dòng họ Buendía không thoát được vòng lặp; Thuý Kiều chịu "sổ đoạn trường". Philip thì không có lời sấm nào, không có sổ nào. Thứ trói cậu là cảm xúc, ảo tưởng và tật nguyền, và cậu tự cởi được phần lớn.

Nhưng Maugham không viết một câu chuyện "tự lực vươn lên" kiểu sách tự lực. Philip không giàu, không nổi tiếng, không thành nghệ sĩ. Cậu thành một bác sĩ làng bình thường. Thông điệp của Maugham là: chấp nhận một đời bình thường, khi đó là lựa chọn tỉnh táo, cũng là một kiểu tự do.

Đón nhận và chuyển thể

Khi mới in năm 1915, sách không được chú ý nhiều. Ngay cuối năm ấy, nhà văn Mỹ Theodore Dreiser viết một bài điểm sách rất nhiệt thành, góp phần đưa nó thành tác phẩm kinh điển. Ngày nay Kiếp người thường có mặt trong các danh sách tiểu thuyết tiếng Anh hay nhất thế kỷ 20.

Tiểu thuyết được chuyển thể điện ảnh ba lần, năm 1934, 1946 và 1964. Bản năm 1934 với Bette Davis trong vai Mildred được nhắc nhiều nhất.

Góc nhìn hôm nay: dệt tấm thảm của mình

Người đang ở một ngã rẽ, đã bỏ một ngành học, đã yêu sai người, đã thấy mình "tầm thường", thường tìm thấy mình trong Philip Carey. Một vài gợi ý từ cuốn sách:

• Thử là cách để biết. Philip thử kế toán, hội hoạ, y khoa. Hai lần sai không phải phí, mà là cách loại trừ.
• Thành thật về tài năng. Biết mình không giỏi một việc sớm là một món quà, dù đau.
• Đời bình thường không có nghĩa là thất bại. Hoa văn đơn giản vẫn là hoa văn.
• Đọc kèm: Lưỡi dao cạo (The Razor's Edge, 1944) của Maugham, một cuốn khác về người đi tìm ý nghĩa đời sống. Sách dày, nên đọc thong thả từng phần.