Hiến tạng, hiến mô và hiến xác cho y học: hiểu cho đúng trước khi quyết

Hiến tạng là cho đi một bộ phận cơ thể (thận, gan, tim, phổi…) để ghép cứu người khác; hiến mô là cho giác mạc, da, xương, van tim…; hiến xác là để lại toàn bộ thi thể cho các trường y dùng trong giảng dạy, nghiên cứu. Ở Việt Nam, việc này được điều chỉnh bởi luật riêng và do các cơ sở y tế có thẩm quyền thực hiện. Bài này chỉ cung cấp kiến thức phổ thông; ai muốn đăng ký hay tìm hiểu cụ thể nên liên hệ Trung tâm Điều phối quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người hoặc bệnh viện có chức năng.

Ba hình thức khác nhau

Hiến khi còn sống

Một người khoẻ mạnh có thể hiến một quả thận hoặc một phần gan, thường cho người thân. Cơ thể vẫn sống bình thường với một quả thận; gan có khả năng tái tạo. Người hiến phải được khám, đánh giá rất kỹ để bảo đảm an toàn cho chính họ. Pháp luật Việt Nam cấm mua bán bộ phận cơ thể người.

Hiến sau khi chết não

Phần lớn tạng như tim, phổi, gan được lấy từ người chết não: não đã ngừng hoạt động hoàn toàn và không thể hồi phục, nhưng tim vẫn đập nhờ máy móc hỗ trợ. Chết não khác với hôn mê hay trạng thái thực vật; người hôn mê hoặc ở trạng thái thực vật vẫn còn hoạt động của não. Chết não được xác định theo quy trình y khoa nghiêm ngặt, do nhiều bác sĩ độc lập thực hiện.

Hiến sau khi ngừng tim

Sau khi tim ngừng đập, vẫn có thể hiến mô như giác mạc, và trong một số điều kiện y khoa, hiến một số tạng. Đây là lĩnh vực có những quy định chuyên môn riêng.

Hiến xác cho y học: những "người thầy thầm lặng"

Sinh viên y học học giải phẫu trên thi thể thật để hiểu cơ thể người, điều mà sách vở, mô hình hay hình ảnh 3D chưa thay thế được hoàn toàn. Ở nhiều nước, sinh viên gọi những người hiến xác là "người thầy thầm lặng" hoặc "người thầy không lời". Nhiều trường y tổ chức lễ tri ân trước và sau khoá học, có trường mời cả gia đình người hiến tới dự.

Ở Việt Nam, một số trường đại học y tiếp nhận hiến xác. Mỗi nơi có điều kiện và cách thức riêng, nên người muốn hiến cần liên hệ trực tiếp với trường hoặc cơ sở y tế để được hướng dẫn.

Vài mốc ở Việt Nam

• Năm 1992: ca ghép thận đầu tiên ở Việt Nam, từ người hiến sống, được thực hiện.
• Năm 2006: Quốc hội thông qua Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác, tạo khung pháp lý cho hoạt động này.
• Khoảng năm 2010: Việt Nam bắt đầu thực hiện ghép tạng từ người cho chết não.
• Những năm sau đó: số trung tâm có khả năng ghép tạng tăng lên; Việt Nam đã thực hiện được ghép thận, gan, tim, phổi, tuỵ. Số người đăng ký hiến sau khi chết tăng, nhưng nguồn tạng vẫn thiếu xa so với nhu cầu.

Trên thế giới, Tây Ban Nha nhiều năm liền dẫn đầu về số người hiến sau khi mất tính trên một triệu dân, nhờ hệ thống điều phối ở từng bệnh viện. Các nước tổ chức theo nhiều mô hình khác nhau: có nơi mặc định mọi người đồng ý trừ khi từ chối, có nơi chỉ lấy khi người đó đã đăng ký đồng ý.

Những hiểu lầm hay gặp

"Đăng ký hiến tạng thì bác sĩ không cố cứu"

Theo nguyên tắc y khoa, đội ngũ điều trị cấp cứu tách biệt với đội ngũ ghép tạng. Bác sĩ cấp cứu có nhiệm vụ cứu người bệnh; việc hiến tạng chỉ được đặt ra sau khi người bệnh đã được xác định chết theo quy trình.

"Hiến rồi thì không làm tang lễ được"

Sau khi lấy tạng, thi thể được khâu lại, chỉnh trang; gia đình vẫn tổ chức tang lễ, thăm viếng như bình thường. Riêng hiến xác thì thi thể được giữ ở trường y trong thời gian học tập, nên cách tổ chức tang lễ khác; điều này cần hỏi kỹ cơ sở tiếp nhận.

"Già rồi, bệnh rồi thì không hiến được"

Không có giới hạn tuổi cứng cho mọi trường hợp. Việc tạng, mô nào dùng được sẽ do bác sĩ đánh giá vào thời điểm đó. Giác mạc, chẳng hạn, có thể hiến ở nhiều độ tuổi.

"Chết phải toàn thây"

Đây là quan niệm văn hoá sâu xa của người Việt và nhiều dân tộc Á Đông, khiến không ít gia đình do dự. Đó là cảm xúc đáng được tôn trọng. Đồng thời, nhiều chức sắc của các tôn giáo lớn đã bày tỏ quan điểm coi hiến tạng là một hành động bác ái, từ bi. Giáo lý Hội thánh Công giáo, chẳng hạn, coi việc hiến tạng sau khi chết là cao quý và đáng khen nếu được tự do đồng ý. Mỗi người và mỗi gia đình tự cân nhắc theo niềm tin của mình.

Điều quan trọng nhất: nói với gia đình

Trong thực tế, khi một người chết não, quyết định cuối cùng thường liên quan tới gia đình. Gia đình đang đau buồn, phải quyết định rất nhanh, nếu không biết ý nguyện của người mất thì rất dễ từ chối. Nhiều bác sĩ điều phối nói rằng điều giúp gia đình đồng ý nhiều nhất là họ biết chắc người thân mình muốn vậy.

Vì thế, nếu đã quyết định hiến, nên:

• Nói rõ với vợ, chồng, cha mẹ, con cái khi mọi người còn khoẻ mạnh.
• Giải thích lý do của mình, để họ yên lòng thực hiện.
• Liên hệ cơ quan có thẩm quyền để tìm hiểu cách đăng ký chính thức.

Tìm hiểu thêm ở đâu

Thông tin chính xác và cập nhật nhất nên lấy từ Trung tâm Điều phối quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người, các bệnh viện có trung tâm ghép tạng, và các trường đại học y (với hiến xác). Bài viết này không thay thế lời tư vấn của họ, và các quy định có thể thay đổi theo thời gian.