"Hẹn ở Samarra" là một truyện ngụ ngôn rất ngắn: người hầu gặp Thần Chết ở chợ Baghdad, hoảng sợ mượn ngựa chạy tới thành Samarra; Thần Chết bảo người chủ rằng mình chỉ ngạc nhiên khi thấy anh ta ở Baghdad, vì tối nay họ có hẹn ở Samarra. Bản nổi tiếng nhất do Somerset Maugham kể lại năm 1933, nhưng cốt truyện đã có trong Talmud và trong thơ Rumi từ nhiều thế kỷ trước. Ý của nó: đôi khi chính con đường chạy trốn lại dẫn tới điều ta muốn tránh.
Câu chuyện theo bản của Maugham
Năm 1933, W. Somerset Maugham đưa truyện này vào vở kịch Sheppey, để nhân vật Thần Chết tự kể. Nội dung có thể tóm như sau:
- Một thương nhân ở Baghdad sai người hầu ra chợ mua đồ.
- Người hầu trở về, run rẩy, kể rằng ở chợ có một người đàn bà chen vào anh ta, và khi quay lại anh nhận ra đó là Thần Chết. Bà nhìn anh ta và làm một cử chỉ như đe doạ.
- Anh ta xin mượn ngựa để chạy thật xa, tới Samarra, nơi Thần Chết sẽ không tìm thấy. Người chủ cho mượn, anh ta phi ngựa đi ngay.
- Người chủ ra chợ, gặp Thần Chết và hỏi sao lại doạ người hầu của mình.
- Thần Chết đáp rằng đó không phải cử chỉ đe doạ, mà chỉ là sự ngạc nhiên: bà không ngờ gặp anh ta ở Baghdad, vì đêm nay bà có hẹn với anh ta ở Samarra.
Cả câu chuyện xoay trên một sự hiểu lầm. Người hầu đọc cử chỉ của Thần Chết là đe doạ, và chính cách anh ta phản ứng với cái nhìn ấy đã đưa anh ta tới đúng chỗ hẹn.
Năm 1934, nhà văn Mỹ John O'Hara lấy tên truyện đặt cho tiểu thuyết đầu tay Appointment in Samarra và in truyện của Maugham làm lời đề từ. Từ đó, cụm "hẹn ở Samarra" trở thành cách nói quen trong tiếng Anh để chỉ một kết cục không thể tránh.
Những phiên bản cổ hơn
Maugham không phát minh ra cốt truyện. Có ít nhất hai bản cổ được giới nghiên cứu nhắc tới nhiều:
| Nguồn | Thời điểm | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Talmud Babylon, tiểu luận Sukkah (53a) | Biên soạn khoảng thế kỷ 3–6 | Vua Solomon thấy Thần Chết buồn bã nhìn hai người thư ký của mình. Để cứu họ, ông gửi họ tới thành Luz, nơi tương truyền Thần Chết không vào được. Họ chết ngay trước cổng thành. Thần Chết nói: họ được định chết ở đó, và chính ông đã gửi họ tới đó. |
| Rumi, Masnavi, quyển I | Thế kỷ 13 | Một người hốt hoảng tới cung vua Solomon vì bị thần chết Azrael nhìn. Anh ta xin gió đưa mình sang Ấn Độ. Sau đó Azrael nói mình đã ngạc nhiên khi thấy người ấy ở đây, vì được lệnh lấy hồn anh ta ở Ấn Độ. |
| La Fontaine, ngụ ngôn "Lá số" (L'Horoscope), quyển VIII | Thế kỷ 17 | Hai câu chuyện về những người cố tránh lời đoán, rồi gặp tai hoạ chính vì cách họ tránh. Bài thơ chốt bằng ý: người ta thường gặp số phận trên chính con đường chọn để tránh nó. |
| Somerset Maugham, vở Sheppey | 1933 | Bản ngắn gọn với bối cảnh Baghdad – Samarra, trở thành bản nổi tiếng nhất. |
Cốt truyện đi qua văn hoá Do Thái, Ba Tư, Pháp, Anh. Mỗi nơi đổi nhân vật, đổi địa danh, nhưng giữ nguyên cái khung: chạy trốn để rồi tới đúng nơi định mệnh chờ sẵn.
Samarra là nơi có thật
Samarra là một thành phố bên sông Tigris, ở Iraq ngày nay, cách Baghdad khoảng hơn trăm cây số về phía bắc. Thế kỷ 9, Samarra từng là kinh đô của nhà Abbas (khoảng năm 836–892), nổi tiếng với ngọn tháp xoắn ốc của Đại thánh đường. Khu thành cổ Samarra được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới năm 2007.
Việc Maugham chọn Baghdad và Samarra làm cặp địa danh cho câu chuyện khiến nó mang không khí truyện Nghìn lẻ một đêm, dù bản thân câu chuyện không có trong Nghìn lẻ một đêm.
Truyện ngụ ngôn này nói gì
Cách đọc thứ nhất: cái chết không tránh được
Ai rồi cũng chết, và ta không biết lúc nào. Người hầu càng cố chạy, càng chạy đúng về phía ấy. Đây là ý giống với câu tục ngữ Việt "chạy trời không khỏi nắng". Với nhiều người, cách đọc này mang lại sự bình thản: đã không tránh được thì sống cho tử tế quãng đời còn lại.
Cách đọc thứ hai: hoảng sợ làm ta hành động sai
Người hầu không hỏi lại, không suy nghĩ, chỉ đọc một cử chỉ rồi bỏ chạy. Nếu bình tĩnh ở lại Baghdad, chưa chắc anh ta đã chết đêm ấy. Câu chuyện vì thế cũng là lời nhắc: phản ứng vội vàng trước nỗi sợ có thể tự tạo ra điều ta sợ.
Cách đọc thứ ba: biết trước chưa chắc có lợi
Nếu người hầu không gặp Thần Chết ở chợ, anh ta sẽ không bỏ đi Samarra. Chính việc "biết trước" đã đẩy anh ta đi. Ý này gần với bi kịch Oedipus, nơi lời sấm thúc nhân vật hành động và từ đó tự ứng nghiệm.
Samarra trong đời sống: khi nào ta "chạy tới Samarra"
Không cần tin vào Thần Chết để thấy câu chuyện gần với đời thường. Một số tình huống có cái khung tương tự:
- Sợ trễ chuyến xe nên phóng nhanh, rồi gặp tai nạn trên đường.
- Sợ một mối quan hệ đổ vỡ nên kiểm soát, ghen tuông, cuối cùng chính điều đó làm nó đổ vỡ.
- Nghe lời đoán năm nay "có hạn" nên lo lắng, mất ngủ, đưa ra những quyết định vội vàng về tiền bạc hay công việc.
Điểm chung là nỗi sợ về một tương lai làm ta hành động khác đi ở hiện tại, và chính hành động ấy đổi tương lai theo hướng xấu. Câu chuyện không bảo đừng phòng tránh rủi ro: thắt dây an toàn, đi khám sức khoẻ vẫn là việc đúng. Nó cảnh báo chuyện phản ứng mù quáng với một dấu hiệu chưa được kiểm chứng.
Dấu vết trong văn hoá đại chúng
Ý tưởng "gặp số phận trên con đường chọn để tránh nó" xuất hiện nhiều lần trong phim và truyện. Phim hoạt hình Kung Fu Panda (2008) có câu thoại của nhân vật Oogway lặp lại gần như nguyên ý của La Fontaine. Nhiều truyện trinh thám, truyện kinh dị dùng cấu trúc "hẹn ở Samarra" để dựng kết bất ngờ.
Góc nhìn hôm nay
Hẹn ở Samarra ngắn tới mức đọc chưa tới một phút, nhưng đáng để nghĩ lâu. Mỗi khi thấy mình sắp làm một việc lớn chỉ vì một nỗi sợ, thử dừng lại và hỏi: mình đang đọc đúng "cử chỉ" kia chưa, hay đang phi ngựa tới Samarra? Muốn đọc thêm, có thể tìm tiểu thuyết Appointment in Samarra của John O'Hara, bản dịch thơ ngụ ngôn La Fontaine, và các tuyển tập truyện trong Masnavi của Rumi.
Câu hỏi thường gặp
Hẹn ở Samarra là truyện gì?
Là truyện ngụ ngôn kể một người hầu ở Baghdad gặp Thần Chết ở chợ, hoảng sợ chạy tới Samarra. Thần Chết nói mình chỉ ngạc nhiên vì đêm ấy đã có hẹn với anh ta ở Samarra. Truyện nói về một kết cục không thể tránh.
Ai viết Hẹn ở Samarra?
Bản nổi tiếng nhất do W. Somerset Maugham kể lại trong vở kịch Sheppey năm 1933. Cốt truyện cổ hơn nhiều, có trong Talmud Babylon và trong Masnavi của nhà thơ Ba Tư Rumi thế kỷ 13.
Samarra ở đâu?
Samarra là thành phố bên sông Tigris ở Iraq, phía bắc Baghdad. Thế kỷ 9 nơi đây từng là kinh đô nhà Abbas, và thành cổ Samarra là Di sản Thế giới UNESCO từ năm 2007.
Bài học của Hẹn ở Samarra là gì?
Có nhiều cách hiểu: cái chết không ai tránh được; hành động vội vàng vì sợ hãi có thể dẫn tới đúng điều ta sợ; và biết trước tương lai chưa chắc giúp ta thoát khỏi nó.
Hẹn ở Samarra giống câu tục ngữ Việt nào?
Gần nhất là "chạy trời không khỏi nắng", nói về điều đã đến thì không tránh được. Tuy vậy truyện Samarra còn nhấn vào chỗ chính việc chạy trốn đã đưa người ta tới kết cục.
