Eudaimonia là khái niệm trung tâm trong đạo đức học của Aristotle, thường dịch là "hạnh phúc" nhưng sát nghĩa hơn là "sống tốt", "sống viên mãn". Với Aristotle, eudaimonia không phải cảm giác vui sướng nhất thời, mà là cả một đời sống được vận hành theo đức hạnh và lý trí, đánh giá trên toàn bộ cuộc đời chứ không trên một ngày.
Chữ eudaimonia nghĩa là gì
Trong tiếng Hy Lạp cổ, eudaimonia ghép từ "eu" (tốt) và "daimōn" (thần linh, vị thần hộ mệnh). Nghĩa gốc gần như "được thần lành phù hộ", tức là may mắn, có phúc. Đến Aristotle (384–322 TCN), chữ này được dùng để chỉ cái đích cuối cùng của đời người: điều mà ta muốn vì chính nó, không vì một thứ gì khác.
Dịch sang tiếng Việt là "hạnh phúc" thì dễ gây hiểu lầm, vì "hạnh phúc" hôm nay thường gợi một cảm xúc. Nhiều người dịch chọn "sống tốt", "sự thịnh vượng của con người" hay "sống viên mãn" để giữ ý rằng đây là một trạng thái của cả cuộc đời.
Đạo đức học Nicomachus: tác phẩm gốc
Aristotle trình bày eudaimonia chủ yếu trong Đạo đức học Nicomachus (Ēthika Nikomacheia), gồm mười quyển. Tên sách có lẽ gắn với Nicomachus, con trai ông, người được cho là đã biên tập lại các bài giảng. Đây không phải sách viết trau chuốt cho công chúng mà giống tập ghi chép bài giảng, nên có chỗ lặp, chỗ rời rạc.
Lập luận cốt lõi ở Quyển I có thể tóm lại như sau:
- Mọi hoạt động đều nhắm tới một điều tốt nào đó.
- Có những điều tốt ta muốn để đạt điều khác (tiền để mua đồ), và có một điều tốt cuối cùng ta muốn vì chính nó. Đó là eudaimonia.
- Muốn biết eudaimonia là gì, phải biết "chức năng" (ergon) riêng của con người: thứ mà chỉ con người làm được. Cây cũng sống, thú vật cũng cảm giác; riêng con người có lý trí.
- Vậy sống tốt là hoạt động của tâm hồn theo lý trí, phù hợp với đức hạnh (aretē, sự xuất sắc), và kéo dài trong một đời trọn vẹn.
Aristotle thêm một hình ảnh nổi tiếng: một con chim én không làm nên mùa xuân, một ngày đẹp trời cũng không; một ngày hay một thời gian ngắn không làm người ta có phúc.
Sống tốt khác sống sướng ở đâu
Aristotle phân biệt ba kiểu đời mà người ta thường theo đuổi:
| Kiểu đời | Theo đuổi | Nhận xét của Aristotle |
|---|---|---|
| Đời khoái lạc | Lạc thú, thoả mãn ham muốn | Đời ấy hợp với gia súc hơn là con người; khoái lạc không phải đích cuối |
| Đời chính trị, danh vọng | Danh dự, được người khác tôn trọng | Danh dự phụ thuộc vào người trao, nên quá mong manh |
| Đời chiêm nghiệm | Suy tư, hiểu biết | Ông xếp cao nhất, vì là hoạt động thuần lý trí nhất |
Điều quan trọng: Aristotle không chống khoái lạc. Ông cho rằng người có đức hạnh sẽ thấy vui trong việc làm điều tốt; khoái lạc đi kèm hoạt động đúng, như sắc đẹp đi kèm tuổi trẻ. Nhưng lấy khoái lạc làm mục tiêu thì nhầm đích.
Sự phân biệt này được tâm lý học hiện đại mượn lại. Các nhà nghiên cứu Richard Ryan và Edward Deci (2001) phân biệt hai hướng nghiên cứu hạnh phúc: hướng "hedonic" đo cảm xúc dễ chịu và mức hài lòng, hướng "eudaimonic" đo ý nghĩa, sự phát triển bản thân. Carol Ryff (1989) đề xuất mô hình sáu chiều của sức khoẻ tâm lý, gồm tự chủ, làm chủ môi trường, phát triển cá nhân, quan hệ tích cực, mục đích sống và chấp nhận bản thân, chịu ảnh hưởng rõ từ Aristotle.
Đức hạnh là thói quen, và là "trung dung"
Aristotle chia đức hạnh làm hai loại: đức hạnh trí tuệ (như sự khôn ngoan thực tiễn, phronēsis) và đức hạnh tính cách (như can đảm, tiết độ, rộng rãi). Đức hạnh tính cách không có sẵn khi sinh ra, mà hình thành qua thói quen: ta trở nên công bằng nhờ làm việc công bằng, can đảm nhờ làm việc can đảm.
Ông mô tả đức hạnh như điểm giữa hai thái cực:
| Thiếu | Đức hạnh | Thừa |
|---|---|---|
| Hèn nhát | Can đảm | Liều lĩnh |
| Keo kiệt | Rộng rãi | Hoang phí |
| Tự ti | Tự trọng đúng mực | Kiêu ngạo |
| Nhạt nhẽo | Dí dỏm | Bông phèng |
Điểm giữa này không phải trung bình cộng, mà là "đúng mức, đúng lúc, đúng người, đúng cách", và phải nhờ sự khôn ngoan thực tiễn mới xác định được. Người đọc Á Đông sẽ thấy nét giống với chữ "trung dung" của Nho giáo, dù hai hệ thống có nền tảng khác nhau.
Vận may có vai trò không
Đây là chỗ Aristotle tỏ ra rất thực tế, khác với những triết gia cho rằng chỉ đức hạnh là đủ. Ông thừa nhận eudaimonia cần cả những điều tốt bên ngoài: bạn bè, sức khoẻ, đủ của cải, con cái, thậm chí một ngoại hình không quá bất lợi. Người gặp đại họa thì khó mà gọi là có phúc trọn vẹn.
Ông bàn tới câu nói gán cho Solon, nhà lập pháp Athens: đừng gọi ai là có phúc khi người đó còn sống. Câu chuyện Solon gặp vua Croesus được kể trong sách của Herodotus. Aristotle cho rằng nói như vậy là quá, vì eudaimonia là hoạt động, mà người chết thì không hoạt động. Nhưng ông đồng ý rằng phải nhìn trọn một đời mới đánh giá được, và người có đức sẽ chịu đựng bất hạnh một cách đường hoàng, không để nó biến mình thành kẻ khốn khổ.
Tình bạn: một nửa của đời tốt
Hai quyển VIII và IX của Đạo đức học Nicomachus dành riêng cho tình bạn (philia), chiếm một phần đáng kể của cả tác phẩm. Aristotle phân biệt ba loại:
- Bạn vì lợi ích: gắn với nhau vì có ích cho nhau, hết lợi thì tan.
- Bạn vì vui: gắn với nhau vì vui vẻ khi ở cùng, hay gặp ở người trẻ.
- Bạn vì đức: quý nhau vì con người của nhau, mong điều tốt cho nhau vì chính người kia. Loại này hiếm và bền.
Theo ông, không ai chọn sống thiếu bạn, dù có mọi điều tốt khác. Ý tưởng này về sau được nhiều nghiên cứu về sức khoẻ và tuổi thọ củng cố: quan hệ xã hội gắn bó là một trong những yếu tố đi kèm đời sống khoẻ mạnh.
Góc nhìn hôm nay
Eudaimonia còn sức gợi vì nó trả lời một câu hỏi mà quảng cáo và mạng xã hội hay trả lời sai: một đời tốt có phải là một chuỗi cảm giác dễ chịu? Aristotle nói không. Đời tốt là đời mà ta phát triển được những gì tốt nhất của mình, trong quan hệ với người khác, kéo dài đủ lâu.
Vài cách áp dụng không cần học triết:
- Tự hỏi: việc mình đang làm có giúp mình giỏi hơn ở điều gì đó không, hay chỉ làm mình dễ chịu lúc này?
- Nhìn đức tính như thói quen: muốn kiên nhẫn thì tập kiên nhẫn trong việc nhỏ.
- Đánh giá đời mình bằng một khung dài, không bằng một ngày xấu hay một tuần tốt.
- Đầu tư vào vài tình bạn "vì đức".
Muốn đọc thêm: Đạo đức học Nicomachus đã có bản dịch tiếng Việt; nên đọc Quyển I, II và các quyển về tình bạn trước. Phần Quyển X, nơi ông đề cao đời chiêm nghiệm, là chỗ các nhà nghiên cứu tranh luận nhiều nhất về việc Aristotle thật sự đặt cái gì lên hàng đầu.
Câu hỏi thường gặp
Eudaimonia là gì?
Eudaimonia là khái niệm của Aristotle chỉ đích cuối cùng của đời người, thường dịch là hạnh phúc nhưng sát hơn là sống tốt, sống viên mãn. Đó là đời sống hoạt động theo lý trí và đức hạnh, đánh giá trên cả một đời.
Eudaimonia khác hedonism thế nào?
Hedonism coi khoái lạc là mục tiêu cao nhất, còn eudaimonia đặt mục tiêu ở việc phát triển phẩm chất tốt và sống có ý nghĩa. Aristotle không chống khoái lạc nhưng cho rằng nó chỉ là thứ đi kèm hoạt động đúng, không phải đích đến.
Một con én không làm nên mùa xuân là câu của ai?
Ý này xuất hiện trong Quyển I của Đạo đức học Nicomachus của Aristotle. Ông dùng nó để nói rằng một ngày hay một thời gian ngắn không làm người ta có phúc; phải nhìn cả một đời.
Aristotle có cho rằng may mắn quan trọng không?
Có. Khác với một số triết gia cho rằng đức hạnh là đủ, Aristotle thừa nhận sống tốt cần cả những điều bên ngoài như sức khoẻ, bạn bè, đủ của cải. Nhưng người có đức sẽ chịu bất hạnh một cách đường hoàng.
Trung dung của Aristotle là gì?
Đó là quan niệm đức hạnh nằm giữa hai thái cực thừa và thiếu, như can đảm nằm giữa hèn nhát và liều lĩnh. Điểm giữa này không phải trung bình cộng mà là mức đúng tuỳ hoàn cảnh, cần sự khôn ngoan thực tiễn để xác định.
