"Đời cha trồng cây, đời con hóng mát" là ý tưởng rằng một thế hệ làm việc mà chính mình không hưởng, để thế hệ sau được nhờ. Trên thế giới có những khu rừng được trồng với ý thức rõ ràng cho một, hai trăm năm sau: rừng của Thư viện Tương lai ở Oslo sẽ thành giấy in sách năm 2114, rừng bách của đền Ise ở Nhật được quy hoạch cho hai thế kỷ. Bên cạnh đó cũng có những câu chuyện đẹp nhưng không hoàn toàn đúng sự thật, cần kể cho đúng.
Câu nói ấy từ đâu
Tiếng Hán có câu "tiền nhân tài thụ, hậu nhân thừa lương", người trước trồng cây, người sau hóng mát. Người Việt nói theo lối gia đình: đời cha trồng cây, đời con hóng mát; cũng là cùng một lẽ với câu "ăn quả nhớ kẻ trồng cây". Ý tưởng về việc trồng cây như một kế lâu dài còn có trong sách Quản Tử, thiên Quyền tu: kế một năm không gì bằng trồng lúa, kế mười năm không gì bằng trồng cây, kế trọn đời không gì bằng trồng người. Câu "mười năm trồng cây, trăm năm trồng người" mà người Việt hay nói có gốc gần với câu này.
Phương Tây có câu thường được gọi là "ngạn ngữ Hy Lạp": một xã hội trở nên vĩ đại khi những người già trồng những cây mà họ biết mình sẽ không bao giờ ngồi dưới bóng mát. Nguồn gốc chính xác của câu này khó xác minh, nên trích thì nên ghi là "câu nói thường được gọi là ngạn ngữ Hy Lạp".
Những khu rừng trồng cho trăm năm sau
Thư viện Tương lai ở Oslo
Năm 2014, nghệ sĩ người Scotland Katie Paterson khởi động dự án Future Library (Framtidsbiblioteket): trồng một nghìn cây vân sam ở khu rừng Nordmarka, ngoại ô Oslo, Na Uy. Mỗi năm, một nhà văn được mời viết một bản thảo, nộp vào thư viện và niêm phong, không ai được đọc. Năm 2114, cây sẽ được đốn để làm giấy in toàn bộ các bản thảo ấy thành sách.
Nhà văn đầu tiên là Margaret Atwood (2014), sau đó là David Mitchell, Sjón, Elif Shafak, Han Kang và nhiều người khác. Các bản thảo được cất trong một phòng ốp gỗ ở Thư viện công cộng Oslo. Gần như tất cả những người tham gia, kể cả các tác giả, sẽ không sống tới ngày sách được in. Đó chính là tinh thần của dự án.
Rừng của đền Ise
Đền Ise ở Nhật Bản, một trong những nơi linh thiêng nhất của Thần đạo, có tục Shikinen Sengū: cứ khoảng hai mươi năm, các điện chính được dựng lại hoàn toàn bằng gỗ bách mới, bên cạnh nền cũ. Tục này được duy trì qua nhiều thế kỷ, lần gần nhất vào năm 2013.
Mỗi lần dựng lại cần một lượng lớn gỗ bách Nhật (hinoki) cỡ lớn, ngày càng khó tìm. Từ đầu thế kỷ 20, đền lập kế hoạch trồng và chăm rừng bách trong khu rừng của chính đền, với mục tiêu dài hạn khoảng hai trăm năm để tự cung cấp được gỗ cho việc dựng lại. Đây là một ví dụ hiếm hoi về việc quy hoạch rừng vượt xa đời người.
Rừng của một người ở Assam
Ở bang Assam, Ấn Độ, ông Jadav Payeng được báo chí gọi là "người đàn ông của rừng". Theo các bài báo và phim tài liệu, từ cuối thập niên 1970, ông bắt đầu trồng cây trên một bãi cát bồi của sông Brahmaputra, trên đảo Majuli. Qua nhiều chục năm, khu đất trở thành một khu rừng rộng, có cả voi, hươu, chim về sống. Diện tích chính xác được báo chí đưa ra khác nhau, nên khi kể chỉ nên nói đó là một khu rừng rộng hàng trăm héc-ta theo các nguồn tin.
Những câu chuyện đẹp cần kể cho đúng
Rặng sồi của trường New College, Oxford
Có một câu chuyện lan truyền rộng: khi những thanh xà sồi lớn trên trần phòng ăn của trường New College (Đại học Oxford) bị mọt hư hỏng vào thế kỷ 19, người ta phát hiện từ khi xây trường thế kỷ 14, các vị sáng lập đã trồng sẵn một khu rừng sồi để thay xà sau năm trăm năm.
Sự thật kém thần kỳ hơn: trường đúng là có thay xà, và gỗ đúng là lấy từ đất rừng của trường, vì các trường đại học xưa thường có đất đai, rừng riêng. Nhưng không có bằng chứng nào cho thấy những cây sồi ấy được trồng với mục đích dành cho việc thay xà. Đó là một câu chuyện được tô đẹp qua nhiều lần kể.
Người trồng cây của Jean Giono
Truyện ngắn Người trồng cây (L'Homme qui plantait des arbres, 1953) của nhà văn Pháp Jean Giono kể về ông Elzéard Bouffier, người chăn cừu lặng lẽ trồng hàng vạn cây sồi, biến một vùng đồi hoang ở Provence thành rừng. Truyện được viết như hồi ký, nên nhiều người tin là có thật. Chính Giono về sau xác nhận đó là nhân vật hư cấu. Truyện vẫn rất đáng đọc, nhưng nên nhớ đó là văn chương. Bộ phim hoạt hình chuyển thể của Frédéric Back (1987) đoạt giải Oscar.
Cây di sản và cây làng ở Việt Nam
Ở làng Việt, cây đa đầu làng, cây gạo ven sông, cây đề ở chùa thường có tuổi hàng trăm năm. Không ai còn nhớ ai trồng, nhưng cả làng sống dưới bóng của chúng, hẹn nhau, nghỉ chân, làm lễ. Cây lim, cây muỗm ở sân đình nhiều nơi cũng có tuổi thọ rất cao.
Từ năm 2010, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam bắt đầu công nhận "Cây di sản Việt Nam" cho những cây cổ thụ có giá trị về sinh thái, văn hoá, lịch sử. Mỗi cây được công nhận kèm câu chuyện về cộng đồng đã gìn giữ nó.
Bảng so sánh
| Dự án | Bắt đầu | Tầm nhìn | Mức độ chắc chắn của câu chuyện |
|---|---|---|---|
| Future Library, Oslo | 2014 | In sách năm 2114 | Dự án có thật, đang diễn ra |
| Rừng bách đền Ise | Đầu thế kỷ 20 | Khoảng 200 năm | Có thật, do đền quản lý |
| Rừng của Jadav Payeng | Cuối thập niên 1970 | Không định trước | Có thật, số liệu diện tích khác nhau |
| Xà sồi New College | Thế kỷ 14 (theo truyện) | 500 năm (theo truyện) | Bị tô đẹp; không có bằng chứng trồng có chủ đích |
| Elzéard Bouffier | Truyện năm 1953 | Cả đời người | Nhân vật hư cấu |
Trồng một cái cây cho đời sau
Không cần một khu rừng. Một cây trồng ở vườn nhà, sân trường, nghĩa trang dòng họ, ven đường làng cũng có thể sống lâu hơn người trồng. Vài điều nên nghĩ tới:
- Chọn cây bản địa, hợp đất. Cây bản địa thường sống bền và tốt cho hệ sinh thái địa phương hơn. Nên hỏi cán bộ lâm nghiệp, khuyến nông hoặc người làm vườn ươm ở địa phương.
- Nghĩ tới không gian khi cây lớn. Cây cổ thụ cần nhiều chỗ cho tán và rễ; trồng sát nhà, sát đường điện dễ phải chặt về sau.
- Trồng đúng nơi được phép. Trồng ở đất công cần hỏi chính quyền địa phương.
- Kể câu chuyện của cây. Ghi lại ngày trồng, người trồng, dịp gì: sinh con, cưới xin, tưởng nhớ người đã mất. Một cái cây có câu chuyện được chăm sóc và giữ gìn lâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mười năm trồng cây, trăm năm trồng người có nguồn gốc từ đâu?
Ý tưởng này có gốc từ sách Quản Tử, thiên Quyền tu: kế một năm không gì bằng trồng lúa, kế mười năm không gì bằng trồng cây, kế trọn đời không gì bằng trồng người. Người Việt về sau nói gọn thành câu quen thuộc.
Future Library là gì?
Future Library là dự án của nghệ sĩ Katie Paterson bắt đầu năm 2014 ở Oslo: trồng một nghìn cây, mỗi năm một nhà văn nộp bản thảo niêm phong, đến năm 2114 cây được đốn làm giấy in tất cả thành sách. Margaret Atwood là tác giả đầu tiên.
Chuyện cây sồi của New College Oxford có thật không?
Trường có thay xà sồi và gỗ lấy từ đất rừng của trường, nhưng không có bằng chứng các cây được trồng từ thế kỷ 14 để dành thay xà. Câu chuyện đã được tô đẹp qua nhiều lần kể.
Người trồng cây của Jean Giono có thật không?
Không. Elzéard Bouffier trong truyện năm 1953 của Jean Giono là nhân vật hư cấu, dù truyện viết như hồi ký khiến nhiều người tin là thật. Chính Giono đã xác nhận điều này.
Cây di sản Việt Nam là gì?
Đó là danh hiệu do Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận từ năm 2010 cho những cây cổ thụ có giá trị sinh thái, văn hoá, lịch sử. Nhiều cây là cây đa, cây đề, cây gạo, cây lim gắn với đình chùa, làng xóm.
