Ông Tơ bà Nguyệt là cách người Việt gọi vị thần se duyên vợ chồng, có gốc từ Nguyệt hạ lão nhân (ông già dưới trăng) trong truyện Định hôn điếm đời Đường. Theo truyện, ông già cầm cuốn sổ hôn nhân của thiên hạ và một túi dây đỏ; ai đã được buộc chân bằng sợi dây ấy thì dù thù địch, xa cách muôn dặm cũng thành vợ chồng. Người Việt biến một ông lão thành "ông Tơ" và "bà Nguyệt", và từ đó có những chữ quen thuộc: tơ hồng, xe duyên, chỉ đỏ.
Truyện gốc: Vi Cố ở quán Định hôn
Truyện được ghi trong Tục huyền quái lục của Lý Phục Ngôn (đời Đường), sau đó được chép vào bộ sách lớn Thái Bình quảng ký đời Tống. Cốt truyện như sau.
Chàng trai tên Vi Cố mồ côi sớm, muốn lấy vợ mà mãi không thành. Một lần đi đường, chàng hẹn người mai mối gặp ở một ngôi chùa vào sáng sớm. Đến nơi khi trăng còn sáng, chàng gặp một ông già ngồi dựa túi vải, đọc sách dưới trăng. Chữ trong sách không phải chữ nào chàng biết. Ông già nói đó là sổ của cõi âm, ghi chuyện hôn nhân của người đời. Trong túi là dây đỏ (xích thằng), dùng để buộc chân hai người sẽ thành vợ chồng; một khi đã buộc thì không gì gỡ được.
Vi Cố hỏi vợ mình là ai. Ông già chỉ một bé gái chừng ba tuổi, con của bà lão bán rau mù một mắt ngoài chợ. Vi Cố giận, sai người hầu đi đâm chết đứa bé. Người hầu đâm trượt, chỉ trúng vào giữa hai hàng lông mày đứa trẻ rồi bỏ chạy.
Mười bốn năm sau, Vi Cố làm quan, được quan thứ sử gả con gái cho. Cô gái xinh đẹp nhưng luôn dán một miếng hoa giấy giữa trán. Hỏi ra mới biết nàng là con nuôi của thứ sử, thuở nhỏ được bà vú bán rau nuôi, từng bị kẻ lạ đâm một nhát giữa trán. Vi Cố hiểu ra lời ông già. Nghe chuyện, viên quan sở tại đề tên cho quán trọ nơi chàng từng ở là Định hôn điếm, "quán định hôn".
Đọc kỹ truyện gốc: những chi tiết hay bị quên
- Dây buộc ở chân, không phải ở ngón tay. Hình ảnh sợi chỉ đỏ buộc ngón út là dị bản phổ biến ở Nhật Bản (akai ito) và trong văn hoá đại chúng hiện đại.
- Không có "bà Nguyệt" trong truyện gốc: chỉ có một ông già dưới trăng. Người Việt tách "Nguyệt lão" và "tơ" thành hai nhân vật, hoặc hình dung một đôi vợ chồng thần coi việc se duyên. Đây là sáng tạo dân gian rất duyên.
- Truyện có một âm mưu giết trẻ em. Nhân vật chính không phải người hiền; truyện không khen chàng mà dùng chàng để chứng minh rằng cố cưỡng duyên số cũng vô ích. Đây là một mô-típ rất phổ biến trong truyện kể về định mệnh: càng chạy trốn lời tiên tri càng lao vào nó.
Từ Nguyệt lão đến ông Tơ bà Nguyệt
Chữ "Nguyệt lão" và "xích thằng" đi vào văn chương chữ Hán rồi chữ Nôm. Trong Truyện Kiều, khi Kim Trọng phải về quê chịu tang, Kiều than: "Ông Tơ ghét bỏ chi nhau, / Chưa vui sum họp đã sầu chia phôi!" Ông Tơ ở đây được trách như một người có tính khí, có thể thương, có thể ghét.
Tiếng Việt có cả một chùm từ sinh ra từ hình ảnh này:
| Từ | Nghĩa | Gốc hình ảnh |
|---|---|---|
| tơ hồng | duyên vợ chồng | sợi dây đỏ của Nguyệt lão |
| xe duyên, se duyên | tác thành đôi lứa | xe sợi tơ |
| chỉ hồng, chỉ đỏ | mối duyên được định | xích thằng |
| Nguyệt lão | vị thần hôn nhân; nghĩa bóng là người mai mối | ông già dưới trăng |
| kết tóc xe tơ | thành vợ chồng | kết hợp tục kết tóc và hình ảnh sợi tơ |
Trong nghi lễ cưới truyền thống ở nhiều vùng, có tục lễ tơ hồng: gia đình làm lễ trình báo với ông Tơ bà Nguyệt rằng đôi trẻ đã nên vợ nên chồng. Các nhà nghiên cứu phong tục như Toan Ánh đã ghi lại tục này như một phần của lễ cưới, cho thấy hình ảnh văn học đã thành một tín ngưỡng gia đình.
Sợi chỉ đỏ ở các nước Đông Á
- Trung Quốc: Nguyệt lão được thờ ở nhiều đền miếu, có nơi nổi tiếng thu hút người trẻ đến cầu duyên.
- Nhật Bản: "sợi chỉ đỏ của định mệnh" buộc ở ngón út, xuất hiện dày đặc trong truyện tranh và phim hoạt hình.
- Hàn Quốc: cũng có hình ảnh sợi chỉ đỏ nhân duyên trong văn hoá đại chúng.
- Việt Nam: ông Tơ bà Nguyệt, tơ hồng, và sau này là các món quà vòng tay chỉ đỏ của giới trẻ.
Vì sao người ta cần một thần se duyên
Trong xã hội xưa, hôn nhân phần lớn do cha mẹ đặt, qua mai mối, nhiều khi đôi trẻ không được chọn. Niềm tin rằng mối duyên đã được định từ trước làm cho sự sắp đặt ấy dễ chịu hơn: không phải bố mẹ ép, mà là trời định. Nó cũng là niềm an ủi cho người lỡ duyên: chưa gặp vì chưa tới lúc.
Mặt khác, chữ "duyên số" cũng có lúc trở thành cái cớ giữ người ta trong những cuộc hôn nhân bất hạnh, nhất là với phụ nữ: "đã là duyên số thì phải chịu". Văn học Việt Nam đầy những số phận như thế.
Góc nhìn hôm nay: duyên và việc chọn
Ngày nay, sợi chỉ đỏ có thể được hiểu như một ẩn dụ đẹp: có những cuộc gặp gỡ ta không tự sắp đặt được, và cảm giác "như đã định" khi gặp đúng người là một trải nghiệm có thật về mặt cảm xúc. Nhưng một cuộc hôn nhân bền là chuyện của tôn trọng, giao tiếp và cùng chăm lo, không phải chuyện sợi dây đã buộc sẵn.
Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam đặt nguyên tắc kết hôn tự nguyện và cấm cưỡng ép kết hôn, cản trở kết hôn. Khi một mối quan hệ có bạo lực, không có "duyên số" nào bắt phải chịu đựng: cần tìm sự giúp đỡ từ người thân, chính quyền địa phương hoặc đường dây hỗ trợ.
Muốn đọc truyện gốc, có thể tìm các tuyển tập truyện truyền kỳ đời Đường có bản dịch tiếng Việt, hoặc đọc mục Định hôn điếm trong Thái Bình quảng ký. Muốn hiểu lễ tơ hồng trong đám cưới Việt, đọc phần cưới hỏi trong Nếp cũ của Toan Ánh và Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính.
Câu hỏi thường gặp
Ông Tơ bà Nguyệt là ai?
Ông Tơ bà Nguyệt là cách người Việt gọi vị thần se duyên vợ chồng, có gốc từ Nguyệt hạ lão nhân trong truyện Định hôn điếm đời Đường. Ông già trong truyện giữ sổ hôn nhân và dùng dây đỏ buộc chân những người sẽ thành vợ chồng.
Truyện sợi chỉ đỏ nhân duyên bắt nguồn từ đâu?
Từ truyện Định hôn điếm trong Tục huyền quái lục của Lý Phục Ngôn đời Đường, sau được chép vào Thái Bình quảng ký. Nhân vật Vi Cố cố giết người vợ được định từ khi nàng còn bé, nhưng cuối cùng vẫn cưới đúng nàng.
Sợi chỉ đỏ buộc ở ngón tay hay ở chân?
Trong truyện gốc đời Đường, dây đỏ buộc ở chân hai người. Hình ảnh chỉ đỏ buộc ngón út phổ biến ở Nhật Bản và trong văn hoá đại chúng hiện đại.
Lễ tơ hồng là gì?
Lễ tơ hồng là nghi thức trong đám cưới truyền thống ở nhiều vùng, gia đình làm lễ trình báo với ông Tơ bà Nguyệt rằng đôi trẻ đã thành vợ chồng. Đây là một phong tục gia đình, cách làm khác nhau tuỳ nơi.
Có bà Nguyệt trong truyện gốc không?
Không. Truyện gốc chỉ có một ông già dưới trăng gọi là Nguyệt hạ lão nhân. Cách gọi ông Tơ bà Nguyệt là sáng tạo của dân gian Việt Nam, hình dung việc se duyên do một đôi thần đảm nhận.
