"Ở hiền gặp lành" là quan niệm báo ứng xuyên suốt cổ tích Việt Nam: người tốt rốt cuộc được đền đáp, kẻ xấu rốt cuộc bị trừng phạt. Tấm được làm hoàng hậu, người em trong Cây khế được vàng, Thạch Sanh lấy công chúa, còn mẹ con Cám, người anh tham lam, Lý Thông đều chịu kết cục xấu. Quan niệm này hoà trộn đạo lý dân gian, tư tưởng nhân quả nhà Phật và mong ước công bằng của người lao động; nó dạy trẻ con sống tốt, nhưng nếu hiểu theo chiều ngược lại ("ai gặp nạn chắc đã làm điều ác") thì dễ thành đổ lỗi cho người bất hạnh.
Những câu tục ngữ về báo ứng
Trước khi vào truyện, hãy nhìn vào kho tục ngữ, nơi quan niệm này được nói gọn nhất:
- "Ở hiền gặp lành", "Thương người như thể thương thân".
- "Ác giả ác báo", "Gieo gió gặt bão".
- "Thiện ác đáo đầu chung hữu báo" (thiện ác cuối cùng đều có báo), câu Hán Việt rất phổ biến.
- "Ăn quả nhớ kẻ trồng cây", "Uống nước nhớ nguồn": báo ân, mặt tích cực của báo ứng.
Điểm chung: hành động đạo đức được gắn với hệ quả cụ thể, gần như chắc chắn. Trong đời thực, ai cũng biết không phải lúc nào cũng vậy. Chính vì thế người ta mới cần kể đi kể lại những câu chuyện trong đó công lý luôn thắng.
Bốn truyện tiêu biểu và cách chúng "tính sổ"
| Truyện | Người hiền | Phần thưởng | Kẻ ác | Kết cục |
|---|---|---|---|---|
| Tấm Cám | Tấm | được Bụt giúp, thành hoàng hậu, qua nhiều lần hoá thân vẫn trở lại | dì ghẻ và Cám | bị trừng phạt (chi tiết tuỳ dị bản) |
| Cây khế | người em | chim thần chở ra đảo lấy vàng | người anh tham lam | may túi quá to, chở nặng, rơi xuống biển |
| Thạch Sanh | Thạch Sanh | lấy công chúa, nối ngôi | mẹ con Lý Thông | bị sét đánh, theo truyện hoá bọ hung |
| Sọ Dừa | Sọ Dừa và cô Út | đỗ trạng, vợ chồng đoàn tụ | hai cô chị độc ác | bỏ đi xa vì xấu hổ |
Cách "thưởng phạt" khác nhau rất đáng chú ý. Trong Cây khế, người anh không bị ai đánh: chính lòng tham của anh ta (may túi to hơn ba gang dặn) gây ra cái chết. Báo ứng ở đây là hệ quả tự nhiên của tính cách. Trong Thạch Sanh, trời trực tiếp ra tay bằng sét. Trong Tấm Cám, Tấm tự tay trả thù ở một số dị bản, một chi tiết gây tranh luận nhiều.
Tấm Cám: báo ứng hay báo thù
Tấm Cám thuộc kiểu truyện "cô gái bị ngược đãi" có mặt ở khắp thế giới, cùng họ với Cô bé Lọ Lem (Cendrillon, Aschenputtel). Trong hệ thống phân loại truyện dân gian quốc tế Aarne–Thompson–Uther, nhóm này mang mã ATU 510A. Phiên bản Việt có nét riêng: Tấm không được cứu một lần mà chết đi sống lại nhiều lần, qua chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, quả thị, như một sức sống không chịu bị xoá.
Phần kết là chỗ các nhà nghiên cứu và giáo viên bàn nhiều. Trong nhiều dị bản được sưu tầm, kể cả bản phổ biến nhất, Tấm trả thù Cám rất ghê rợn. Có người cho đó là phản ánh trực tiếp lòng căm giận của người bị áp bức, có người cho rằng nó cần được đọc trong bối cảnh văn hoá dân gian chứ không phải bài học đạo đức. Sách giáo khoa và sách thiếu nhi thường làm nhẹ đi. Dù đọc thế nào, cái kết cho thấy "báo ứng" trong cổ tích không phải lúc nào cũng hiền hoà.
Cây khế và những người anh em trên thế giới
Mô-típ "người hiền được loài vật trả ơn, kẻ tham bắt chước thì gặp hoạ" có ở nhiều nơi. Gần nhất là truyện Heungbu và Nolbu của Hàn Quốc: người em tốt bụng chữa chân cho chim én, được én mang hạt bầu, bầu nở ra của cải; người anh tham cố tình bẻ chân én để được trả ơn, nhận lại bầu đầy tai hoạ. Cấu trúc gần như song song với Cây khế: điều quyết định không phải hành động bề ngoài mà là lòng dạ đằng sau.
Nguồn gốc quan niệm báo ứng trong cổ tích Việt
Có ít nhất ba dòng chảy gặp nhau:
- Đạo lý cộng đồng làng xã: sống trong làng, ai ăn ở thế nào người ta đều biết. Danh tiếng tốt mang lại giúp đỡ, tiếng xấu bị xa lánh. Báo ứng trước hết là chuyện xã hội.
- Phật giáo: quan niệm nhân quả, nghiệp báo và hình ảnh ông Bụt hiện lên giúp người hiền. Chữ "Bụt" là cách đọc cổ của "Phật" trong tiếng Việt, cho thấy Phật giáo vào dân gian Việt rất sớm.
- Mong ước công bằng: người nghèo, người yếu trong đời thực ít khi thắng. Cổ tích là nơi họ thắng, và nhờ thắng trong truyện mà giữ được niềm tin vào cái thiện.
Bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi (gồm năm tập, xuất bản lần đầu từ năm 1957) là công trình sưu tầm và khảo dị quan trọng nhất, ghi lại nhiều dị bản và so sánh với truyện các nước, rất nên đọc nếu muốn thấy một truyện quen thuộc có bao nhiêu biến thể.
Tâm lý học: niềm tin vào một thế giới công bằng
Từ thập niên 1960, nhà tâm lý học xã hội Melvin Lerner nghiên cứu cái ông gọi là niềm tin vào một thế giới công bằng (belief in a just world), tổng kết trong cuốn sách năm 1980. Ý chính: con người có nhu cầu tin rằng ai được gì, chịu gì đều xứng đáng. Niềm tin này có ích, vì nó giúp người ta kiên nhẫn đầu tư cho tương lai, tin rằng làm tốt sẽ được đền đáp.
Nhưng các thí nghiệm của Lerner và cộng sự cũng cho thấy mặt tối: khi chứng kiến một người vô tội chịu khổ mà không giúp được, nhiều người có xu hướng đánh giá thấp nạn nhân, tìm lỗi ở họ, để giữ niềm tin rằng thế giới vẫn công bằng. Đó chính là bước trượt từ "ở hiền gặp lành" sang "gặp nạn chắc không hiền".
Các truyền thống tôn giáo lớn cũng từng đối diện câu hỏi này. Sách Gióp trong Kinh Thánh Do Thái và Kitô giáo kể về một người công chính chịu mất mát liên tiếp; các bạn ông khăng khăng rằng hẳn ông đã phạm tội, và cuối sách họ bị quở trách vì đã nói sai. Như đã nhắc ở bài về nghiệp, kinh Phật cũng bác bỏ ý cho rằng mọi khổ đau đều do nghiệp cũ.
Góc nhìn hôm nay: kể cổ tích cho trẻ thế nào
Nhà tâm lý Bruno Bettelheim trong The Uses of Enchantment (1976) cho rằng truyện cổ tích giúp trẻ đối diện nỗi sợ và tin vào kết cục tốt; quan điểm của ông có ảnh hưởng lớn dù cũng gây tranh luận về phương pháp. Với người lớn đang kể chuyện cho trẻ, có vài điều nhỏ giúp giữ cái hay mà bớt cái hại:
- Nhấn vào hành động của nhân vật hiền (chăm chỉ, tử tế, dũng cảm) hơn là phần thưởng vàng bạc.
- Khi trẻ hỏi "sao bạn kia hiền mà vẫn bị ốm, bị nghèo", trả lời thật: có những chuyện không do ai có lỗi, và việc của mình là giúp nhau.
- Với đoạn trả thù ghê rợn, có thể nói chuyện với trẻ lớn hơn về cảm giác giận dữ và về việc ngày nay xã hội có pháp luật để xử lý cái ác.
Muốn đọc thêm: Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam (Nguyễn Đổng Chi), Truyện cổ nước Nam (Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc), các tuyển tập truyện cổ Hàn Quốc có Heungbu và Nolbu để so sánh. Đi xem múa rối nước ở Hà Nội cũng là cách nhìn lại những tích truyện dân gian được dân làng kể bằng hình ảnh qua nhiều thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Ở hiền gặp lành nghĩa là gì?
Ở hiền gặp lành là quan niệm dân gian rằng người sống tốt sẽ được đền đáp tốt. Nó là sợi chỉ xuyên suốt nhiều truyện cổ tích Việt như Tấm Cám, Cây khế, Thạch Sanh, phản ánh mong ước công bằng của người lao động.
Truyện cổ tích nào thể hiện ở hiền gặp lành?
Tiêu biểu là Tấm Cám, Cây khế, Thạch Sanh, Sọ Dừa. Trong mỗi truyện, nhân vật hiền lành chịu thiệt thòi lúc đầu nhưng cuối cùng được đền đáp, còn kẻ tham lam, độc ác chịu kết cục xấu.
Tấm Cám giống truyện Lọ Lem không?
Có. Cả hai thuộc kiểu truyện cô gái bị ngược đãi, mã ATU 510A trong hệ thống phân loại truyện dân gian quốc tế. Bản Việt khác ở chỗ Tấm chết đi sống lại nhiều lần qua chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi và quả thị.
Niềm tin vào thế giới công bằng là gì?
Đó là khái niệm của nhà tâm lý học Melvin Lerner: con người có nhu cầu tin rằng ai được gì, chịu gì đều xứng đáng. Niềm tin này giúp kiên trì làm điều tốt, nhưng cũng khiến người ta có xu hướng đổ lỗi cho nạn nhân.
Vì sao người tốt vẫn gặp chuyện không may?
Vì nhiều điều trong đời như bệnh tật, tai nạn, thiên tai không phụ thuộc vào đạo đức của người gặp phải. Ngay sách Gióp trong Kinh Thánh và kinh Phật đều bác bỏ việc suy từ bất hạnh ra tội lỗi. Điều đáng làm là giúp đỡ, không phải phán xét.
